باغ نظر

تحلیل گفتمان انتقادی نقاشی قهوه‌خانه‌ای در بازنمایی هویت ملی (براساس الگوی نورمن فرکلاف)

https://doi.org/10.22034/bagh.2026.579452.6012
دوره 23، شماره 160
مهر 1405
صفحه 19-28
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

پریسا گل آقائی 1
جواد آقاجانی کشتلی 1
محمود اشعاری 2
حجت امانی 3

1 گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر یزد، ایران

2 گروه صنایع‌دستی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران

3 گروه نقاشی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده
بیان مسئله: نقاشی قهوه‌خانه‌ای به‌عنوان یک مکتب هنری مردمی، هنر را از انحصار دربار و طبقات عالی به بطن جامعه منتقل کرد و نقش مهمی در شکل‌دهی آگاهی جمعی و بازنمایی هویت ملی ایفا کرد. بااین‌وجود، ظرفیت‌های این مکتب به‌عنوان رسانه‌ای گفتمانی در مطالعات پیشین کمتر بررسی دقیق شده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تبیین چگونگی برساخت و بازنمایی مؤلفه‌های مختلف هویت ملی در آثار نقاشی قهوه‌خانه‌ای است.
هدف پژوهش: این پژوهش در پی تحلیل نقش نقاشی قهوه‌خانه‌ای در صورت‌بندی هویت ملی و بررسی سازوکارهای بصری آن در تعامل با جریان‌های هنری و فرهنگی زمان خود است.
روش پژوهش: این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. چارچوب نظری پژوهش، تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف (در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین) است که روی چهار اثر شاخص این مکتب به‌صورت هدفمند اعمال شده است.
نتیجه‌گیری: نقاشی قهوه‌خانه‌ای فراتر از یک بازنمایی زیبایی‌شناختی، به‌عنوان کنشی ایدئولوژیک و گفتمانی عمل کرده است. هنرمندان این مکتب با طرد زیبایی‌شناسی غربی و درباری و انتقال رسانۀ هنر به حوزۀ عمومی، مقاومت هویتی بدیلی ایجاد کردند که با تلفیق دال‌های مذهبی، اسطوره‌ای و زیست روزمره، هویتی یکپارچه و مردمی را در برابر گفتمان‌های مسلط زمان تثبیت کرد.

کلیدواژه‌ها

هویت ملی
نقاشی قهوه‌خانه‌ای
تحلیل گفتمان انتقادی
نورمن فرکلاف
گفتمان بصری.
موضوعات

عنوان مقاله English

Critical Discourse Analysis of Coffeehouse Painting in the Representation of National Identity (Based on Norman Fairclough’s Model)

نویسندگان English

Parisa Golaghaei 1
Javad Aghajani Keshteli 1
Mahmoud Ashari 2
Hojat Amani 3
1 Department of Arts Studies, Faculty of Art and Architecture, University of Science and Art, Yazd, Iran
2 Department of Handicrafts, Faculty of Art and Architecture, University of Science and Culture, Tehran, Iran
3 Department of Painting, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Problem statement: As a popular art school, Iranian Coffeehouse Painting transferred artistic expression from the exclusive domain of the royal court and elite classes into the public sphere, thereby playing a significant role in shaping collective consciousness and representing national identity. Despite its cultural significance, however, the discursive potential of this artistic tradition has received limited scholarly attention. Accordingly, the present study seeks to explain how the various dimensions of national identity are constructed and represented within Coffeehouse paintings.
Research objective: This study aims to analyze the role of Coffeehouse Painting in the construction of national identity and to examine the visual mechanisms through which it interacted with the artistic and cultural discourses of its time.
Research method: This research is fundamental in terms of purpose and adopts a descriptive–analytical approach. The theoretical framework is based on Norman Fairclough’s Critical Discourse Analysis (CDA), employing its three analytical dimensions -description, interpretation, and explanation. Four representative works of Iranian Coffeehouse Painting were purposively selected and analyzed within this framework.
Conclusion: The findings indicate that Coffeehouse Painting functioned not merely as an aesthetic practice but also as an ideological and discursive act. By rejecting both Western and courtly aesthetic conventions and relocating artistic expression to the public sphere, Coffeehouse painters articulated an alternative discourse of identity. Through the integration of religious, mythological, and everyday cultural signifiers, they constructed and reinforced a coherent, people-centered conception of national identity that challenged the dominant discourses of their historical context.

کلیدواژه‌ها English

  • National identity
  • Iranian Coffeehouse Painting
  • Critical Discourse Analysis (CDA)
  • Norman Fairclough
  • Visual discourse.
افروغ، عماد. (1402). هویت ایرانی در گذر تاریخ. انتشارات علم.
افسریان، ایمان. (1402). در جست‌وجوی زمان نو(درآمدی بر تاریخ انتقادی هنر معاصر ایران). انتشارات حرفه هنر.
حسین‌ آبادی، زهرا و محمدپور، مرضیه. (1395). بررسی نمادهای تصویری هنر شیعی در نقاشی قهوه‌خانه‌ای. پیکره. 5(9)، 35-50. https://l1nq.com/x68ig2v 
خان‌سالار، زهرا. (1396). تصویرنگاری در هنر عامیانه (خیالی‌‌نگاری). فرهنگ مردم، 5(21-22)، 55-63. https://l1nq.com/2yjong3 
سیف، هادی. (1394). سوته‌دلان نقاش: نقاشی خیالی‌ساز مردم کوچه و بازار. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
عبدالحسینی، امیر و حامدی، محمدحسن.(1399). نقاشی قهوه‌‌خانه: گزیده مقالات و گفت‌‌وگوها. نشر آبان.
قانعی، سعید. (1401). داستان سیاوش و سودابه. نشر پل.
قهرمانی، مریم. (1401). ترجمه و تحلیل انتقادی گفتمان. نشر علم.
مدرسی، جواد. (1387). نقاشی قهوه‌‌خانه: بررسی یک پارادوکس. آینۀ خیال، (10)، 151-139. https://sl1nk.com/0a2wt6d 
مریدی، محمدرضا. (1403). گفتمان‌‌های فرهنگی و جریان‌‌های هنری ایران. نشر آبان.
Abrahamian, E. (2025). Iran between two revolutions (A. Golmohammadi & M. E. Fatahi, Trans.). Nashr-e Ney. (Original work published 1982)
Afshar Mohajer, K. (2005). Iranian Artist & modernism. Iran University of Art.
Al-Davoud, M. (2021). A history of coffee and coffeehouse culture in Iran. Center for the Great Islamic Encyclopedia.
Alizadeh, M., & Tarafdari, A. (2019). Genealogy of the bases of national identity in nationalistic historiography of Qajar and Constitutional periods. Political Studies, (7), 161–172. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/3029802/genealogy-of-the-foundations-of-national-identity-in-nationalist-historiography-during-the-qajar-and-constitutional-eras 
Amani, H., Bolkhari Ghahi, H., & Jabari, S. (2021). Changing the meaning in the discourse of contemporary Iranian calligraphy from the perspective of critical discourse analysis. Journal of Art and Civilization of the Orient, 9(31), 51–62. https://doi.org/10.22034/jaco.2021.266825.1180
Chelkowski, P. (2021). Taziyeh: Retual and drama in Iran (D. Hatami, Trans.). SAMT. (Original work published 1979)
Fairclough, N. (1989). Language and power. Longman.
Fairclough, N. (2020). Critical discourse analysis (R. Ghasemi, Trans.). Andisheh Ehsan Publications. (Original work published 1995)
Golaghaei, P., Aghajani Keshteli, J., Ashari, M., & Amani, H. (2026). Studying and recognizing the components of self-study in Qajar coffeehouse paintings. Journal of Art and Civilization of the Orient, 14(52), 54–61. https://doi.org/10.22034/jaco.2026.551402.1499 
Habermas, J. (2023). Strukturwandel der offentlichkeit (J. Mohammadi, Trans.). Afkar Publications. (Original work published 1989)
Hosseini, M. (2023). Analysis of the visual and thematic layers of the coffeehouse painting (Case study: Kai Khosrow›s court and Chelleh night). Rahpooye Honarhaye Sanayi (Industrial Arts), 3(2), 7–20. https://doi.org/10.22034/rac.2024.2026972.1075 
Jørgensen, M., & Phillips, L. (2016). Discourse analysis as theory and method (H. Jalili, Trans.). Nashr-e Ney. (Original work published 2002)
Marandi, L. , Manavirad, M., & Sasani, F. (2016). Identity discourse in Iran contemporary graphic. Journal of Visual and Applied Arts, 8(16), 91–114. https://doi.org/10.30480/vaa.2016.309 
Marashi, A. (2025). Nationalizing Iran: Culture, power, and the state, 1870–1940 (M. Aghajari, Trans.). Saless Publications. (Original work published 2008)
Mehrnia, S. M., & Grossi, Z. (2022). An analysis of narrative elements in religious paintings - coffee house. Journal of Applied Arts, 2(3), 89–104. https://doi.org/10.22075/aaj.2023.28218.1165 
Meskoob, S. (2015). Lament for Siavash. Kharazmi Publications.
Pakbaz, R. (2013). In Search of a New Language. Negah Publications.
Polak, J. E. (2022). Persien, das land undseine‬ [Polak›s Travelogue] (K. Jahandari, Trans.). Kharazmi Publications. (Original work published 1865)
Rajayi Bokharayi, A. (2022). An bridgment of shahnameh of ferdowsi. Hiromba Publications.
Rasteh, M. (2023). Ghahvekhane paining in the passage of time. Giva Books.
Seif, H. (1990). Coffee House Painting (3rd ed.). Soroush Publications.
Smith, A. (2023). Ethnic-symbolism and nationalism (H. R. Zibaei, Trans.). Farhameh. (Original work published 2009)
Zekrali, N. (2021). Coffehouse painting - iran icon painting - Iran. Nedaye Tarikh.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما