باغ نظر

بررسی تأثیر آنومی اجتماعی بر معماری ایران از نگاه سفرنامه‌نویسان دورۀ صفوی

https://doi.org/10.22034/bagh.2026.539869.5873
دوره 22، شماره 153
اسفند 1404
صفحه 69-82
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

نیما دیماری
آیدا ملکی
فرهاد آخوندی
احد نژادابراهیمی

گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران

چکیده
بیان مسئله: در دورۀ صفویان گروه‌های مختلفی از اروپا به ایران وارد شدند و برخی از خود سفرنامه‌هایی به‌ جا گذاشتند که علاوه‌‌بر ستایش فرهنگ، خلقیات و آثار معماری ایرانیان، نکاتی از وضعیت نابسامان شهرها و ساختمان‌ها در آن‌‌ها دیده‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌شود که در کنار برخی توصیفات از روحیات و رفتارهای خارج از اخلاق پذیرفته‌شده، نشانه‌‌هایی از جامعۀ نابسامان، بی‌هنجار یا آنومیک و معماری برآمده از آن را به‌ دست می‌دهد. چنین گزارش‌هایی از جنبه‌های پنهان معماری ایرانی، تصویری کمتر شناخته‌شده از حیات و نابودی ساختمان‌ها را به نمایش می‌‌گذارد که به‌‌دلیل قرارگرفتن زیر سایۀ اَبَر-روایت شکوه و عظمت معماری ایران، کانون توجه و بررسی قرار داده نشده‌‌اند. این در حالی است که معماری هر سرزمینی، مانند سایر دستاوردهای آن نیاز به نقد و آسیب‌‌شناسی دارد.
هدف پژوهش: برای حل این مسئله، با کمک علم جامعه‌‌شناسی و استفاده از نگرش «نقادانه» و از «بیرون» به «درون» سفرنامه‌های غیرایرانی به جامعه و معماری ایران، در جهت شناخت و تصویر ابعاد پنهان معماری آن در شرایط آنومیک، استفاده شده‌‌است. 
روش پژوهش: برای دستیابی به هدف فوق، این پژوهشِ بنیادی و کیفی، با بهره‌گیری از «روش ترکیبی» به جمع‌آوری داده‌های برآمده از مطالعۀ اسنادی 27 عنوان سفرنامۀ منتخب از دوران صفویان پرداخته و تجزیه‌وتحلیل داده‌‌های به‌‌دست‌‌آمده از رویکرد تفسیری-تاریخی به نتایج نهایی منتهی شده‌ است.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش، مواردی چون ساختن ابنیۀ جدید به‌جای مرمت آثار موجود، تخریب بناها به‌‌دلیل خرافات، سپردن ساختمان‌‌ها به‌دست تقدیر، عدم رسیدگی به ابنیۀ موجود، عدم مرمت ساختمان‌های دیگران، بناکردن بی‌‌کارکرد و بی‌‌دلیل بناها و عدم سرمایه‌گذاری روی ساختمان‌ها را آشکار می‌کند که برآمده از جامعه‌ای با اقلیمی خشن، حکومتی مستبد، دچار بی‌قانونی و متأثر از باورهای خرافی بوده که مردمان آن را به‌سوی رفتارهای آنومیک سوق داده است.

کلیدواژه‌ها

تاریخ معماری
تاریخ فرهنگی معماری
آنومی
سفرنامه
معماری صفوی.
موضوعات

عنوان مقاله English

Investigating the Effect of Social Anomie on Safavid Architecture from Travelogues Point of View

نویسندگان English

Nima Deimary
Aida Maleki
Farhad Akhoundi
Ahad Nejad Ebrahimi
Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urbanism Engineering, Tabriz Islamic Art University, Iran
چکیده English

Problem statement: During the Safavid era, numerous European travelers visited Iran and produced travelogues that, alongside praise for Iranian culture, manners, and architectural achievement, also reveal the disorderly condition of cities and buildings. Coupled with observations of socially disapproved morals and behaviours, these accounts indicate an anomic society and a built environment shaped by it. Such reports illuminate lesser-known aspects of the lifecycle of Iranian buildings, from construction to decay, that have been overshadowed by the dominant grand narrative of Persian architecture`s splendour and magnificence. Like all cultural products, architecture requires critique and diagnostic analysis to be understood holistically.
Research objective: To address this gap, the study mobilises sociological theory and a critical approach, adopting an outside-in perspective via non-Iranian travelogues to surface hidden dimensions of Safavid architecture under anomic conditions.
Research method: This foundational qualitative study employs a mixed-methods design, conducted documentary analysis of 27 Safavid-era travelogues and, through purposive screening, eleven robust sources retained. An interpretive-historical approach, triangulated with content analysis and comparative coding, yielded the final results..
Conclusion: The findings point to recurrent patterns: construction of new buildings instead of repairing and renovating existing ones, demolishing buildings for superstitious reasons, leaving buildings to fate, neglecting existing structures, avoiding the restoration of buildings built by others, constructing purposeless or functionless structures, Disfiguring and deliberately rendering decorations incomplete, poor condition of buildings and public spaces, construction of public buildings, and avoiding long‑term investment in architecture. These issues are architectural expressions of a society with harsh climate, autocratic rule, juridical fragility, and pervasive superstition, conditions that channeled individuals toward anomic behaviours.

کلیدواژه‌ها English

  • Architecture History
  • Cultural History of Architecture
  • Social Anomie
  • Travelogue
  • Safavid Architecture.
دانش‌پژوه، منوچهر. (1385). بررسی سفرنامه‌های دورۀ صفوی. دانشگاه اصفهان.
رفعتی، همایون. (1368). فهرست موضوعی سفرنامه‌‌های مربوط به ایران. دانشگاه بوعلی سینا.
کاتف، فدت آفاناس یویچ. (1346). سفرنامۀ فدت آفاناس یویچ کاتف (ترجمۀ محمد صادق همایونفرد). کتابخانۀ ملی.
یان، اسمیت. (1356). اولین سفرای ایران و هلند؛ سفرنامۀ ایان اسمیت (ترجمۀ ویلهم فلور، به‌کوشش داریوش مجلسی و حسین ابوترابیان). طهوری.
Agnew, R. (1985). A revised strain theory of delinquency. Social Forces, 64(1), 151–167. https://www.jstor.org/stable/2578977 
Benjamin, W. (1968). Illuminations. Harcourt, Brace & World.
Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge. https://books.google.co.ls/books?id=WjbbCgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_read#v=onepage&q&f=false 
Burke, P. (2010). The cultural history of the travelogue. Przegląd Historyczny, 101(1), 1–11. https://www.semanticscholar.org/paper/The-Cultural-History-of-the-Travelogue-Peter-Burke.-Burke/5a93e78e61986d9e66e16074eac3303152217dae
Cashmore, E. (2002). Dictionary of race and ethnic relations. Routledge.
Chalabi, O. (1959). Evliya Celebi in Diyarbekir (H. Nakhjavani, Trans.). Shafagh. (Original work published 1988)
Chardin, J. (1991). Voyages en Perse [Travels in Persia] (E. Yaghmaie, Trans.).‏ Toos Book Publisher. (Original work published 1825)
Della Valle, P. (1991). Viaggi di Pietro della Valle, il pellegrino: La Persia, pt. 2. L’India ed il ritorno in patria [Travels of Pietro della Valle, the pilgrim: Persia, pt. 2. India and the return home] (Sh. Shafa, Trans.). Elmi Farhangi.‏ (Original work published 1843)
Di Bella, M. P., & Yothers, B. (Eds.). (2020). The long journey: Exploring travel and travel writing. Berghahn books.‏ https://books.google.com/books/about/The_Long_Journey.html?id=YQbcDwAAQBAJ 
Duncan, J. (1990). The city as text: The politics of landscape interpretation in the Kandyan Kingdom. Cambridge University Press.
Fidalgo, G. P. (1978). L’Ambassade de Gregorio Pereira Fidalgo à la cour de Chah Soltan Hossein [The embassy of Gregorio Pereira Fidalgo at the court of Shah Soltan Hossein] (P. Hekmat, Trans.). University of Tehran Press.
Gemelli Careri, G. F. (1967). Voyage du tour du monde [Journey around the world]  (A, Nakhjavani & A. Karang, Trans.). Franklin Book Programs. (Original work published 1872)
Gilanentz, P. D. S. (1992). The chronicle of petros di sarkis Gilanentz: concerning the Afghan invasion of persia in 1722, the Siege of Isfahan and the Repercussions in Northern persia, Russia and Turkey (M. Mehryar, Trans.). Golha [Flowers].
Greenblatt, S. (1991). Marvelous possessions: The wonder of the New World. University of Chicago Press. https://books.google.com/books/about/Marvelous_Possessions.html?id=u0_haVWB5sMC 
Gres, Y. (1993). La belle brelandière, ambassadeur en Perse [The beautiful Breland woman, ambassador in Persia] (A. A. Saeedi, Trans.). Tehran Publication. 
Haghir, S., & Salavati, K. (2017). European travelers’ critical thoughts on Iranian architecture and town planning (from 16th to mid-19th century AD). Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 22(3), 57–70. https://doi.org/10.22059/jfaup.2017.64775 
Herbert, T. & Herbert, R. (2021). The travels of Sir Thomas Herbert with the report of Robert Stodart (W. Floorr & H. Javadi, Trans.). Abadboom Nashr. (Original work published 1928)
Hulme, P., & Youngs, T. (Eds.). (2002). The Cambridge companion to travel writing (Vol. 10). Cambridge University Press.‏
Jamily Kohne Shahri, F. & Nadi, F. (2013). The typology of sociological ambivalence in foreign itineraries of Ghajar career. Journal of Historical Sociology, 5(1), 31–72. https://jhs.modares.ac.ir/article_22818.html?lang=en 
Kaempfer, E. (2021). Am Hofe des persischen Großkönigs (1684–85) [At the court of the Persian Great King] (1684–85) (K. Jahandari, Trans.). Khaarazmi publishing. (Original work published 1727)
King, A. D. (2004). Spaces of global cultures: Architecture, urbanism, identity. Routledge. https://books.google.com/books/about/Spaces_of_Global_Cultures.html?id=NaGEAgAAQBAJ 
Kostof, S. (1995). A history of architecture: Settings and rituals (2nd ed.). Oxford University Press.
Krusinski, J. T. (1984). The history of the late revolutions of Persia: taken from the memoirs of Father Krusinski, procurator of the Jesuits at Ispahan (A. Danbeli, Trans.). Toos Book. (Original work published 1733)
Lawson, B. (2010). Healing architecture. Arts & Health, 2(2), 95–108. https://www.researchgate.net/publication/257353321_Healing_Architecture 
Lewis, B. (1982). The question of Orientalism. New York Review of Books.
Matthee, R. (2009). The Safavids under Western eyes: Seventeenth-century European travelers to Iran. Journal of Early Modern History, 13(2–3), 137–171. https://brill.com/view/journals/jemh/13/2-3/article-p137_3.xml?ebody=Abstract%2FExcerpt#access-options2 
Melman, B. (1992).Women’s Orients: English women and the Middle East, 1718–1918. Macmillan.
Merton, R. K. (1957). Social structure and anomie. In R. K. Merton (Ed.), Social theory and social structure (pp. 121–160). Free Press.
Merton, R. K. (1976). Sociological ambivalence and other essays. Simon and Schuster.‏ https://books.google.com/books/about/Sociological_Ambivalence_and_Other_Essay.html?id=DjGlBpqyC-MC 
Mills, S. (1991). Discourses of difference: An analysis of women’s travel writing and colonialism. Routledge. https://books.google.me/books?id=M7gri2VuaUQC&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false 
Mitchell, T. (1988). Colonising Egypt. Cambridge University Press.
Mumford, L. (1961). The city in history: Its origins, its transformations, and its prospects. Harcourt Brace Jovanovich. 
Newman, A. J. (2006). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B. Tauris. https://dokumen.pub/safavid-iran-rebirth-of-a-persian-empire-9780755610358-9781860646676.html 
Olgyay, V. (1963). Design with climate: Bioclimatic approach to architectural regionalism. Princeton University Press. 
Oliver, P. (2003). Dwellings: The vernacular house worldwide. Phaidon Press.
Otter, J. (2021). Yage en Turquie et en pesle, avec une : relation des expeditions de tahmas kaulikan [Yage in Turkey and Persia, with an account of the expeditions of Tahmas Kaulikan] (A. Eghbali, Trans.). Badraghe Javidan. (Original work published 1923)
Pratt, M. L. (1992). Imperial eyes: Travel writing and transculturation. Routledge.
Rael, R. (2009). Earth architecture. Princeton Architectural Press. https://books.google.com/books/about/Earth_Architecture.html?id=BsLAeifqe4EC 
Rapoport, A. (1969). House form and culture. Prentice-Hall.
Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
Sanami, N., Tabasi, M., Ahmadi, V. (2024). Criticism of Iran’s urban planning and architecture from the viewpoint of travel writers from the 10th to the 12th centuries. International Journal of Urban and Rural Management, 22(73), 71–85. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-3451-fa.html 
Sanson, N. (1967). Voyage ou relation de l›état présent du Royaume de Perse: avec une dissertation curieuse sur les moeurs, religion & gouvernement de cet état  [Journey or account of the present state of the Kingdom of Persia: with a Curious Dissertation on the Customs, Religion & Government of this State] (T. Tafazoli, Trans.). Press Ebn-e Sina. (Original work published 1695)
Savory, R. (1980). Iran under the Safavids. Cambridge University Press.
Schuster-Walser, S. (1985). Das Safawidische Persien im Spiegel Europaischer Reise - Berichte (1502 - 1722) [Safavid Persia in the mirror of European travel reports (1502 - 1722)] (Gh. Varahram, Trans.). Amirkabir.
Sherley, A., & Sherley, R. (1951). Relation of travels into persia (Avans, Trans.). Manochehri Library.
Silva Y. Figueroa, G. de. (1984). L›Ambassade de D. Garcias de Silva Figueroa en Perse  [The travels of the Ambassadors to Persia] (Gh. Samii, Trans.). Nashre Now. (Original work published 1667)
Sklair, L. (2005). The iconic building: The power of enigma. Routledge.
Tavernier, J. B. (1957). Voyage en Perse [Journey to Persia] (A. Noori, Trans.). Sanai. (Original work published 1841)
Tectander von der Jabel, G. (1972). Iter Persicum, ou description du voyage en Perse, enterpris en 1602 par Étienne Kakasch de Zalonkemeny, envoyé comme ambassadeur par l›empereur ... de Châh Abbas, roi de Perse [Iter Persicum, or description of the journey to Persia, undertaken in 1602 by Étienne Kakasch of Zalonkemeny, sent as ambassador by the emperor ... of Shah Abbas, king of Persia (M. Tafazoli, Trans.). Bonyad-e Farhang-e Iran [Iran Culture Foundation]. 
Thompson, C. (2017). Travel writing (S. Zadghannad, Trans.). Research Center For Culture, Art And Communications. (Original work published 2011)
Vale, L. J. (2014). Architecture, power and national identity (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315880921
Youngs, T. (2013). The Cambridge introduction to travel writing. Cambridge University Press.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما