ارزیابی تطبیقی ادراک فضای شهری از نظرگاه مخاطبین و متخصصین عرصه شهری (مطالعه موردی مجموعه شهری امامزاده صالح تجریش تهران)

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 غیرشاغل

2 عضو هیئت علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)

3 دکتری شهرسازی، استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره). معاون آموزشی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره).

چکیده

مهم‌ترین مسئله‌ای که در تفکر امروزی طراحی شهری به چشم می‌خورد در نظر گرفتن طراحی شهری به عنوان یک محصول تمام شده و کامل به جای"فرایندی بلند‌مدت و ادامه‌دار است که با مکانیزم‌های اجتماعی و سیاسی در هم بافته شده باشد". نگرشی که طراحی شهری را از حالت انفعالی به فعال، از شکل‌گرایی صرف به عملکرد ـ شکل‌گرا، از طرح محوری به فرایند محوری و از دستوری به تعاملی ـ مشارکتی تبدیل می‌کند، ارتقای واقعی کیفیت محیط شهری را هدف غایی خود قرار می‌دهد. آنچه در اینجا دنبال می‌شود مدنظر قرار دادن تؤامان جایگاه کاربران و سازندگان فضای شهری است. در نظر گرفتن کیفیات مکانی مورد ادراک کاربران یک فضای شهری هم‌تراز با مؤلفه‌های مکانی مدنظر سازندگان شهری، بیانگر توجه به بعد اجتماعی فضاست. ادراک شهروندان از فضا تؤام با ریشه‌های فرهنگی و عرف جامعه تعلق فرد به آن، زمینه‌ساز شکل‌گیری چارچوب عملی فرد در استفاده از فضا و بروز رفتارهای اجتماعی در محیط است.
در ساماندهی و احیاء هر محیط شهری باید سه عامل را هم زمان مدنظر قرار داد : محیط شهری یا فضا، کاربران در فضا، و طراحان بر فضا. هر محیط شهری در گذار به شخصیت مکانی خویش باید ریشه‌های هویتی و ساختار معنایی خود را در زمان تداوم بخشد تا موجد جاری شدن زمان در مکان شود. آنچه در عرصه‌های واجد پیشینه هویتی در شهر امروز مشهود است تنزل مکان نسبت به پایه‌های معرفت‌شناختی آن و ضعف ادراک لایه‌های مختلف زمانی در فضاست.
این پژوهش بر آن است ارزیابی کیفیات ادراک مکان را با تکیه بر"فضای وجودی عمومی" مخاطبین و متخصصین عرصه شهری مورد توجه قرار دهد. در این راستا، مجموعه شهری امامزاده صالح (ع) تجریش تهران (محدوده فضای مقابل امامزاده و بازار، حدفاصل بستر رود جاری و میدان تجریش)، را به عنوان نمونه‌ای موردی مورد سنجش قرار داده و به صورت اخص به این پرسش پاسخ دهد : در ارزیابی سنجه‌های ادراکی مکان مورد پژوهش ـ مجموعه شهری امامزاده صالح (ع) تجریش ـ چه وجوه افتراق و تفاوتی میان نگرش شهروندان و متخصصین شهری وجود دارد. داده‌های کمّی و کیفی حاصل از پرسشنامه در برداشت اطلاعات ذهنی مخاطبین از کیفیات مکان، در قالب نقشه و نمودار به روش توصیفی ـ تحلیلی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از سطح سنجش مناسب‌تر شهروندان نسبت به متخصصین در غالب هنجارهای مورد ارزیابی است. لیک سنجش شهروندان نیز در هر هنجار کمتر از "متوسط متمایل به خوب" است. لذا در ارزیابی کلیت یک فضا تا زمانی که نیازهای نخستین فرد در مواجهه با عرصه عمومی پاسخ داده نشود، فرد قادر به دستیابی به ادراک سطوح بالاتر کیفیات محیطی نخواهد بود. دراین تحقیق با مراجعه به آراء مردم و متخصصان سعی شده است به کیفیات شهریِ متعارف معنایی عمیق‌تر و هم پیوند با مؤلفه‌های اجتماعی-فرهنگی داده شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative Assessment of People’s and Experts’ Perception of Urban Space (Case study of urban collection of Emamzadeh Saleh, Tajrish, Tehran)

نویسندگان [English]

  • Azam Karimi Yazdi 1
  • Naser Barati 2
  • Majid Zarei 3
3 Assistant prof.- Faculty of Architecture & Urban Planning – Imam Khomeini International University- IRAN
چکیده [English]

The most important issue in urban design thought is consideration of designing process as a short time process rather than a long term and continual process that is entangled with social and political mechanisms. Therefore, designing may fail due to ignoring essential processes that are effective on forming projects. Processes form actions while adding meaning to it. This leads to flexibility and conservativeness in expressing definite solutions. The approaches that change urban design form a passive state of being into an active one, from formal to functional-formal , from being design-oriented into process-oriented and from administrative into participative situation, mostly focus on real quality enhancement. Here, both users’ and manufactures’ (urban planner and designer) role in considered in perception of urban space. Consideration of place quality perceived by users in an urban space accompanied by place components considered by urban designers demonstrates the social aspect of the space. Citizen’s reception of space according to their cultural origin and community norms, embody the users’ personal framework in use of space and demonstration of environmental and social behaviors. There are three main factors in the regeneration and reorganization of every urban environment: environment or urban space, users of space, and urban planners and designers of space. Each urban environment should continue its identifying and semantic structure basis throughout time in order to embody time (sense of time) into its place characteristic. What seems obvious in the background identity of urban spaces is the degradation of place from its epistemological foundations and undermining of the perception of different layers of time in space.The current study attempts to examine users’ and experts’ perception of place quality with an emphasis on their "common existential space". In this regard, urban collection of Emamzadeh saleh (The enclosed space across Emamzadeh Saleh and market place, between riverside space and Tajrish square) is assessed as a case study. This research specially tries to answer this question: What are the differences and similarities in assessment of perceptive measuring according to people’s and urban experts’ points of view in the case study (urban collection of Emamzadeh Saleh).
The quantity and quality data are obtained questionnaire that captured people and quality of place in frame of map and graph that is assessed descriptive - imaginative. The results are obtained from the research that indicates suitable measurement level of citizen rather than expert inform of factors that assess. But citizen’s measurement in two factors is less them average tend to well. So in assessment the total of one space by the time that first needs of individual don’t replied in facing to public space, the individual is unable to acquire higher stages perception of qualities environment. Use of the technique that approximates viewpoints of experts and users space must situate among specialist’s agenda of organizing spaces.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Perception
  • People
  • Urban experts

انصاری، مجتبی و همکاران. 1388. بازشناسی انگاره‌های نظام بصری در محلات بافت فرسوده شهری. دو فصلنامه نامه معماری و شهرسازی، (2) : 91-71.

ایروانی، محمود و خداپناهی، محمدکریم. 1371. روان‌شناسی احساس و ادراک. تهران : انتشارات سمت.

بحرینی، حسین. 1387. تحلیل فضاهای شهری. چاپ ششم. تهران : انتشارات دانشگاه تهران.

براتی، ناصر و داوود نژاد، زهره و منتظری، مرجان. 1391. روش تحقیق در مطالعات محیطی. تهران : انتشارات ساکو.

براتی، ناصر و سلیمان‌نژاد، محمدعلی. 1390. ادراک محرک‌ها در محیط کنترل شده و تأثیر جنسیت بر آن. باغ نظر، (17) : 29- 19.

براتی، ناصر. 1389. نگاه به شهر از بالا یا از درون؛ تحلیلی بر ساختار فضایی در طرح جامع جدید تهران. مجله منظر، (12) : 9-6.

بل، سایمون. 1386. منظر الگو ادراک و فرایند، ت : بهناز ‌امین‌زاده. چاپ دوم. تهران : انتشارات دانشگاه تهران.

بنتلی، ای ین و همکاران. 1382. محیط‌های پاسخده. ت : مصطفی بهزادفر. چاپ چهارم. تهران : دانشگاه علم و صنعت.

بنکدار، احمد و فریبا قرائی. 1390. تغییر پارادایم‌ها در اصول طراحی شهری؛ از مؤلفه‌های کالبدی و اجتماعی و ادراکی به رهیافت مکان سازی. نامه معماری و شهرسازی، (6) : 70-51.

بهزادفر، مصطفی و محمودی کردستانی، پیام. 1388. هنجارهای کیفی طراحی فضای شهری مردم مدار(آزادی مدار). آرمانشهر، (3) : 48-32.

پاکزاد، جهانشاه. 1389. سیر اندیشه‌ها در شهرسازی2 : از کمیت تا کیفیت. تهران : انتشارات آرمانشهر.

پاکزاد، جهانشاه. سیر اندیشه ها در شهرسازی 3 : از فضا تا مکان. تهران : انتشارات آرمانشهر.

پاکزاد، جهانشاه. 1388. مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. تهران : انتشارات شهیدی.

پناهی شهری، محمود. 1383. روان‌شناسی احساس و ادراک. چاپ پنجم. تهران : انتشارات پیام نور.

ذکاوت، کامران. 1379. ضرورت حضور طراحی شهری در فرایند تهیه طرح جامع. فصلنامه صفه، (30) : 13-4.

راست بین، ساجد و همکاران. 1391. رابطه همبستگی بین کیفیت‌های محیطی و تداوم حیات شهری در عرصه‌های عمومی. باغ نظر، 9 (21) : 46-35.

رضازاده، راضیه. 1389. بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر کیفیت معماری شهری و سیمای شهر. فصلنامه آبادی، (66) : 41-38.

طبیبیان، منوچهر و شعله، مهسا. 1389. مدل‌سازی حرکت طبیعی افراد پیاده بر پایه دید ناظر در فضاهای شهری و معماری (جستاری برای تدوین مدل تحلیل ادراک بصری فضایی). آرمانشهر،‌ (4) : 16-1.

کاکاوند، الهام، براتی، ناصر و ‌امین‌زاده گوهریزی، بهرام. 1392. سنجش تطبیقی تصویر ذهنی شهروند و شهرساز به مفهوم کیفیت محیط شهری. باغ نظر، (25) : 112-101.

کرمونا، متیو و همکاران. 1388. مکان‌های عمومی فضاهای شهری. ت : فریبا قرائی و همکاران. تهران : انتشارات دانشگاه هنر.

گلکار، کورش. 1390. آفرینش مکان پایدار : تأملاتی در باب نظریه طراحی شهری. تهران : انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

گلکار، کورش. 1380. مؤلفه‌های سازنده کیفیت طراحی شهری. فصلنامه صفه، (32) : 65-38.

مک اندرو، فرانسیس تی. 1387. روان‌شناسی محیطی. ت‌ : غلامرضا محمودی. تهران : انتشارات زرباف اصل.

مطلبی، قاسم. 1380. روان‌شناسی محیطی دانشی نو در خدمت معماری و طراحی شهری. هنرهای زیبا، (10) :67-52.

نقی‌زاده، محمد و ‌امین‌زاده، بهناز. 1382. مفهوم و مراتب فضای کیفی. خیال فصلنامه فرهنگستان هنر، (8) : 119-98.