ارزیابی نقش عوامل کالبدی و عملکردی در اجتماع‌پذیری بازارهای سنتی ایران با استفاده از تکنیک نحو فضا (نمونۀ موردی: بازار تبریز)

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری معماری، دانشکدۀ مهندسى معمارى و شهرسازى، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایى، تهران، ایران.

2 دانشیار، دانشکدۀ مهندسى معمارى و شهرسازى، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایى، تهران، ایران.

چکیده

بیان مسئله: اجتماع‌پذیری از مفاهیم مهم در فضاهای شهری چندمنظوره، جهت برقراری روابط مناسب اجتماعی در میان مردم است. یکی از نیازهای اساسی انسان، نیاز به برقراری ارتباط با دیگران است. پاسخگویی به نیازهای اجتماعی انسان و وقوع روابط اجتماعی، نیاز به یک مکان و فضای تعریف‌شده دارد. فضایی که بتواند مجموعه‌ای از روابط اجتماعی و فرهنگی میان گروه‌های مختلفی از مردم در مکانی خاص، برقرار کند. توجه به ابعاد اجتماعی فضا در بناها و یافتن ارتباط بین کیفیت‌های فضایی و مفاهیم اجتماعی از جمله اجتماع‌پذیری، در موفقیت این فضاها اهمیت زیادی دارد. بازارهــا از جمله فضاهای جمعی با پتانسیل اجتماع‌پذیری بالا در جامعۀ شهری بوده‌اند، به طوری‌که حیات شهر و بازار همواره به هم پیوندخورده و در بسیاری از موارد شهرها با بازارها معنی و مفهوم پیدا می‌کردند. امروزه به دلیل تغییر در ساختار فضاهای شهری، دگرگونی الگوهای زندگی مردم و عدم انطباق مناسب با فضای کالبدی سنتی، بازار درمعرض خطر تبدیل به فضای موزه-بازار بدون توجه به جنبه‌های کالبدی و عملکردی گذشته آن، قرار گرفته است.
هدف پژوهش: این پژوهش با هدف سنجش میزان اجتماع‌پذیری در بازار، شناخت بستر اجتماعی آن و عوامل مؤثر در کیفیت اجتماعی آن، با تحلیل ساختار، هم‌پیوندی، انسجام بازار و اولویت قراردادن جنبه‌های کالبدی-عملکردی انجام شده است.
روش تحقیق: این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و میدانی، و با استفاده از تکنیک نحو فضا (و نرم‌افزار دپث مپ) انجام شده است.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد ارزش‌های فضایی و چیدمان فضا در قسمت‌های مختلف بازار، تفاوت‌های اساسی دارد، به طوری‌که ساختارمندی و انسجام اجتماعی بازار به‌ شدت کاهش‌یافته و میزان هم‌پیوندی خیابان‌های تازه احداث‌شده، افزایش یافته است. در نتیجه، لزوم توجه به تغییرات و پیامدهای حاصل از توسعۀ شهری از جنبۀ کالبدی و عملکردی، برای افزایش ویژگی اجتماع‌پذیری بازار مشهود و ضروری است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluating the Role of Physical and Functional Factors in the Socialization of Traditional Iranian Markets Using Space Syntax Technique (Case Study: Tabriz Bazaar)

نویسندگان [English]

  • Rana Najjari Nabi 1
  • Jamaloddin Mehdinezhad 2
1 Ph.D Candidate of Architecture, Department of Architecture, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor in Department of Architecture, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Problem statement: Sociability is one of the crucial concepts in multifunctional urban spaces to establish appropriate social relations among people. One of the basic human needs is to communicate with others. Meeting social needs of a person and the occurrence of social relationships requires a defined place and space which can establish a set of social and cultural relationships among different groups of people in a particular place. It is essential to pay attention to the social dimension of space in buildings and to find the link between spatial qualities and social concepts, including socialization, in the success of these spaces. Bazaars have been among the community spaces with high social cohesion potential in urban society, so that the life of city and Bazaar have always been interconnected, and in many cases, cities gain meaning and notion by Bazaars. Today, due to the change in the structure of urban space and patterns of people’s lives, the impact of people’s lives and the lack of proper adaptation to the traditional physical environment, Bazaar is at the risk of becoming a museum-Bazaar place, paying no attention to the physical and functional aspects.
Research objective: The purpose of this study is to measure the level of socialization in the market, recognizing its social context and factors affecting its social quality, by analyzing the structure, coherence, market cohesion and prioritizing physical-functional aspects. Attention to the social quality of Bazaar and the restoration of social life in it requires the recognition of its social context and effective factors.
Research method: The research method in this article is descriptive-analytical and uses UCL Depth Map software and Space Syntax’s Technique in order to measure the degree of Bazar socialization, understanding its social context and factors affecting the social quality of the Bazar, by analyzing structure, integration, Bazar solidarity, and prioritizing physical-functional aspects.
Conclusion: The results show that the spatial values ​​of Space Syntax in different parts are fundamentally different so that the structure and social cohesion of Bazaar have significantly been reduced and the measure of the interconnectedness of the newly constructed streets has increased. As a result, the necessity of paying attention to the changes and consequences of urban development is evident from the physical and functional aspects to enhance the Bazaar’s social characteristics.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Socialization
  • Physical- Functional Factors
  • Space Syntax
  • Tabriz Grand Bazaar
آریان‌فر، حمیدرضا. (1389). سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها وبازارچه‌های پیرامونی آن در دویست سال اخیر. تهران: بنیاد ایرانشناسـی.
اسمعیلی سنگری، حسین و عمرانی، بهروز. (1387). تاریخ و معماری بازار تبریز. تبریز: انتشارات ستوده.
بهار، مهری. (1380). تغییر فرهنگی- اجتماعی و توسعۀ نهادی در ایران، مورد تجربی بازار. پژوهشنامۀ علوم انسانی و اجتماعی، 1(3)، 77-102.
پرچمی، داوود و محمدی، عاطفه. (1393). تغییرات ساختار اقتصادی بازار و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن (بررسی موردی بازار تبریز). علوم اجتماعی، 8(27)، 121-164.
پیرنیا، محمدکریم. (1387). سبک‌شناسی معماری ایران. تهران: انتشارات سروش دانش.
حسین‌زاده دلیر، کریم و آشنا، لاله. (1390). نظام بصری در شهرسازی سنتی ایران (مطالعۀ موردی: بازار تبریز). جغرافیا و برنامه‌ریزی، 16(37)، 25-57.
حیدری، علی‌اکبر و زعیمی، نسرین. (1396). اولویت‌بندی شاخص‌های تأثیرگذار در اجتماع‌پذیری ایستگاه‌های مترو. مطالعات محیطی هفت حصار، 5(19)، 63-74.
دانشپور، سید عبدالهادی و چرخچیان، مریم. (1386). فضاهای عمومی و عوامل مؤثر بر حیات جمعی. باغ نظر، 4(7)، 19-28.
رجبی، آزیتا. (1386). ریخت‌شناسی بازار. تهران: نشر آگه.
زنگی‌آبادی، علی؛ علی‌زاده، جابر و رنجبرنیا، بهزاد. (1391). برنامه‌ریزی راهبردی برای ساماندهی بازارهای سنتی ایران (مطالعۀ موردی: بازار سنتی تبریز). مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، 2(7)، 13-26.
شاهسوارانی، وحید. (1393). بررسی نقش و جایگاه کهن شهر تبریز و بازار آن در منابع مکتوب. پژوهش هنر، 2(7)، 127-132.
صالحی‌نیا، مجید و معماریان، غلامحسین. (1388). اجتماع‌پذیری فضای معماری. هنرهای زیبا، 1(40)، 5-17.
عباسی، زهرا؛ حبیب، فرح و مختاباد امرئی، سیدمصطفی. (1394). تحلیل انگاره‌های محیطی مؤثر بر مؤلفۀ معنا در بازار سنتی ایرانی، نمونۀ موردی: مقایسۀ تطبیقی بازار سنتی کاشان و مجتمع تجاری صفویۀ کاشان. مدیریت شهری و روستایی، 14(40)، 159-176.
فلاحت، محمدصادق. (1385). مفهوم حس مکان و عوامل شکل‌دهندۀ آن. هنرهای زیبا، 1(26)، 57- 66.
کربلایی حسینی غیاثوند، ابوالفضل و سهیلی، جمال‌الدین. (1397). بررسی نقش مؤلفه‌های کالبدی محیط در اجتماع‌پذیری فضاهای فرهنگی با استفاده از تکنیک چیدمان فضا، مورد مطالعاتی: مجتمع‌های فرهنگی دزفول و نیاوران. آرمانشهر، 11(25)، 361-373.
لطفی، سهند و بختیاری، هدی. (1392). ساماندهی نظام حرکتی در بافت محله‌های شهری از طریق تحلیل اصل اتصال‌پذیری در نهضت نوشهرسازی و با بهره‌گیری از روش چیدمان فضا (مطالعۀ موردی؛ بافت مرکزی شهر کاشمر). مطالعات شهری، 3(9)، 3-16.
محمدزاده، رحمت و فلاح‌نژاد، حسین. (1388). بررسی تطبیقی توسعۀ فضاهای پیادۀ بازار قدیم و خیابان پیادۀ تربیت شهر تبریز. هنرهای زیبا، 1(38)، 85-92.
مردمی، کریم و قمری، حسام. (1390). الزامات معماری تأثیرگذار دراجتماع پذیری فضای ایستگاه‌های مترو. مدیریت شهری و روستایی، 9(27)، 31-40.
مرصوصی، نفیسه و خانی، محمدباقر. (1390). تحلیل کارکردهای اقتصادی بازار تبریز و حوزۀ نفوذ آن. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(75)، 133-152.
مطلبی قاسم، (1385). بازشناسی نسبت فرم و عملکرد در معماری. هنرهای زیبا، 1(25)، 55-64.

Adelzadeh, A. (2016). Social dimensions of bazaar in historical cities of Iran: The Tabriz bazaar. The International Journal of Engineering and Science (IJES), 5(5), 36-44.
Archea, J. (1977).The place of architecture factors in behavioral theories of privacy. Journal of Social Issues, 33(3), 116–137.
Ashworth, G. (2005). Senses of Place: Senses of Time. Wilshire: Ashgate Publishing Limited.
Baba. Y. & Austin. D. M. (1989). Neighborhood environmental satisfaction, victimization, and social participation as determinants of perceived neighborhood safety. Environment and Behavior, 21(6), 763-780. doi: https://doi.org/10.1177/0013916589216006
Barker, R.G. (1968). Ecological Psychology Concepts and Methods for Studying the Environment of Human Behavior. Stanford: CA Stanford University Press.
Blomkvist, V., Eriksen, C. A., Theorell, T., Ulrich, R. & Rasmanis, G. (2005). Acoustics and psychosocial environment in intensive coronary care. Occup Environ Med, 62(3). doi:10.1136/oem.2004.017632
Cattell, V. & Evans, M. (1999). Neighbourhood Images in East London. York: Joseph Rowntree Foundation / York Publishing Services.
Cattell, V. & Herring, R. (2002). Social Capital and Well Being: Generations in an East London Neighborhood. Journal of Mental Health Promotion, 1(3), 8-19.
Cattell, V., Dines, N., Gesler, W. & Curtis, S. (2008). Mingling, observing, and lingering: Everyday public spaces and their implications for well-being and social relations. Health & Place, 14(3), 544-561.
Carr, S, Francis, M., Rivlin, L. G. & Stone, A. M. (1992). Public Space. Cambridge: Cambridge University Press.
Carmona, M., De Magalhães, C. & Edwards, M. (2002).Stakeholder views on value and urban design. Journal of Urban Design, 7(2), 145–169.
Carmona, M., Tiesdell, S., Heath, T. & Oc, T. (2010). Public Places Urban Spaces, Second Edition: The Dimensions of Urban Design. Oxford: Architectural Press.
Carpiano, R. M. & Hystad, P. W. (2011). “Sense of community belonging” in health surveys: What social capital is it measuring?. Health & Place, 17(2), 606-617. doi:10.1016/j.healthplace.2010.12.018
Cooper Marcus. C. & Francis, C. (1998). Design Guidelines for Urban Open Space. 2nd Edition. New York: John Wiley & Sons.
Deka, M. (2017). Calculation in the pirate bazaars. Journal of Cultural Economy, 10(5), 450-461. doi: 10.1080/17530350.2017.1352009
Dempsey, N. (2009). Are good-quality environments socially cohesive? Measuring quality and cohesion in urban neighbourhoods. Town Planning Review, 80(3), 315–345.
Efroymson, D, Thanh Ha, T. K. & Thu Ha, Ph. (2009). Public Spaces: How They Humanize Cities. Dhaka: HealthBridge-WBB Trust.
Geboy, L. (2007). The Evidence-Based Design Wheel a New Approach to Understanding the Evidence in Evidence-Based Design. Healthcare Design, 7, 41-46.
Gehl, J. (1987). The Life between Buildings. New York: Van Nostrand Reinhold.
Gehl, J. & Svarre, B. (2013). How to Study Public Life. Washington DC, Covelo, London: Island Press.
Geertz, C. (1978). The Bazaar economy: Information and search in peasant marketing. American Economic Review, 68(2), 28–32.
Giles-Corti, B. & Donovan, R. J. (2002). The relative influence of individual, social and physical environment determinants of physical activity. Social Science & Medicine, 54(12), 1793-1812. https://doi.org/10.1016/S0277-9536(01)00150-2
Hanachi, P. & Yadollahi, S. (2011). Tabriz Historical Bazaar in the Context of Change. Presented at the ICOMOS 17th General Assembly, Paris, France. pp. 1028– 1039.
Hillier, B. & Hanson, J. (1984). The Social Logic of Space. London: Cambridge University Press.
Hillier, B. (2007). Space is the Machine. London: Cambridge University Press.
Hudson, M., Phillips, J., Ray, K. & Barnes, H. (2007). Social Cohesion in Diverse Communities. York: Joseph Rown-tree Foundation.
Hunter. M. A. (2010). The nightly round: Space, social capital, and urban black nightlife. City & Community, 9(2), 165-186. doi: 10.1111/j.1540-6040.2010.01320.x.
Kalan, A. & Oliveira, E. (2014). A sustainable architecture approach to the economic and social aspects of the bazaar of Tabriz. MPRA Paper No. 53245. Retrived from http://mpra.ub.uni- uenchen.de/53245/
Karimi, K. (1998). Continuity and change in old cities: an analytical investigation of the spatial structure in Iranian and English historical cities and after modernization. Unpublished PhD dissertation, University of London, London, United Kingdom.
Khairunnisa, M. & Ju Tjung, L. (2019). The Development plan of ‘Rusun’ integrated modern market (case study: Grogol Market). IOP Conf. Series: Materials Science and Engineering, 508. doi:10.1088/1757-899X/508/1/012033
Khutsishvili, K. (2018.) Marketplaces: Meeting places in border zones of Georgia. Informal Markets and Trade in Central Asia and the Caucasus, 6, 1–14.
Kurniawati, W. (2012). Public space for marginal people. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 36 (2012), 476–484. doi: 10.1016/j.sbspro.2012.03.052
Laepple, D. (1992). Essay über den Raum. Für ein gesellschaftswissenschaftliches Raumkonzept. In H. Haeussermann, D. Ipsen, T. Kraemer-Badoni, D. Laepple, M. Rodenstein & W. Siebel (Eds) Stadtund Raum, Soziologische Analysen. Pfaffenweiler: Centaurus.
Lechner, F. J. (1991). Simmel on social space. Theory, Culture & Society, 8(3), 195-201.
Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. London: Blackwell.
Lynch, M. (2006). Voices of the New Arab Public: Iraq, al-Jazeer and Middle East politics today. New York: Columbia University Press.
Mack, R. E. (2002). Bazaar to piazza: Islamic Trade and Italian Art, 1300-1600. Berkeley: University of California Press.
Maas, J., van Dillen, S. M. E., Verheij, R. A. & Groenewegen, P. P. (2009). Social contacts as a possible mechanism behind the relationbetween green space and health. Health & Place, 15(2), 586–595.
Masoudi Nejad, R. (2005). Social Bazaar and Commercial Bazaar; Comparative Study of Spatial Role of Iranian Bazaar in the historical Cities in Different Social- Economical Context. Proceedings of the 5th International Space Syntax Symposium. Delft University, Delft, Neterlands.
Montello, D. R. (2007). The Contribution of Space Syntax to a Comprehensive Theory of Environmental Psychology. Proceedings of the 6th International Space Syntax Symposium. İstanbul, Turkey.
Ouria. M. (2019). Sustainable urban features and their relation with environmental satisfaction in commercial public space: an example of the Great Bazaar of Tabriz, Iran. International Journal of Urban Sustainable Development, 11(1), 1-22.
Pasalar, C. (2003). The Effects of Spatial Layouts on Students Interactions in Middle Schools: Multiple Case Analysis. Unpublished PhD Thesis. North Carolina State University, Raleigh, North Carolina.
Pasaogullari, N. & Doratli, N. (2004). Measuring accessibility and utilization of public spaces in Famagusta. Cities, 21(3), 225–232. doi: 10.1016/j.cities.2004.03.003
Peters. K. & De Haan. H. (2011) Everyday spaces of inter-ethnic interaction: the meaning of urban public spaces in the Netherlands. Leisure/Loisir, 35(2), 169-190. doi: 10.1080/14927713.2011.567065
Pourjafar, M. R., Nazhad Ebrahimi, A. & Ansari, M. (2013). Effective factors in structural development of Iranian historical bazaars, Case Study: Tabriz Bazaar. Journal of Basic and Applied Scientific Research, 3(2), 272-282.
Rishbeth, C. (2001). Ethnic minority groups and the design of public open space: An inclusive landscape?. Landscape Research, 26(4), 351-366.
Rugel, J., Carpiano, R. M., Henderson, S. B. & Brauer, M. (2019). Exposure to natural space, sense of community belonging, and adverse mental health outcomes across an urban region. Environmental Research, 171, 365-377. https://doi.org/10.1016/j.envres.2019.01.034
Sennett, R. (1974). The Fall of Public Man. New York: Pennguin Books.
Selle, K. (2001). Öffentlicher Raum - von was ist die Rede?. In Jahrbuch Stadterneuerung 2001. Berlin: Universitaetsverlag der TU Berlin.
Shaftoe, H. (2008). Convivial Urban Space: Creating Effective Public Places. London: Routledge.
Thwaites, K. (2001). Experiential landscape place: an exploration of space and experience inneighbourhood landscape architecture. Landscape Research, 26(3), 245-255.
Topçu, M. & Kubat, A. (2007). Morphological Comparison of Two Historical Anatolian Towns. Proceedings of the 6th International Space Syntax Symposium. İstanbul, Turkey.
Torrington, J. M. & Tregenza, P. R. (2007). Lighting for people with dementia. Lighting Research and Technology, 39(1), 81-97.
Tumbe, C. & Krishna Kumar, S. (2018). From bazaar to Big Bazaar: Environmental influences and service innovation in the evolution of retailing in India, c. 1850-2015. Journal of Historical Research in Marketing, 10(3), 312-330. https://doi.org/10.1108/JHRM-12-2017-0078
Watts, I. & Costina M. K. (2004). Multiculturalism, Integration and Bazaars. KONTUR, 10, 14-19.
Whyte, W. H. (1980). The Social Life of Small Urban Spaces. Washington, DC: The Conservation Foundation.
UNESCO (2015). Towards 2030 [pdf] (UNESCO Science Report). Retrieved 13 Apr. 2016, from http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf
Ulrich, R. & Barach, P. (2006). Designing safe healthcare Facilities-What are the data and where do we go from here? Paper presented at the Healthcare Environments Research Summit 2006, Atlanta, GA, USA.
Valins, M. S. (1993). Primary Health Care Centres. Essex: Longman.
Zimring. F. (2005). American Juvenile Justice. New York: Oxford University Press.