«جایگاه کاخ هشت‌بهشت ترکمانان تبریز در روند شکل‌گیری کاخ‌های صفوی و تاُثیرات فرامنطقه‌ای آن پیرامون قرون نهم و دهم قمری»

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار

2 استادیار

3 دانشجوی دکترا

4 دانشجو/ دانشگاه مازندران

چکیده

پیرامون مطالعات صورت گرفته در زمینه تاریخ معماری اسلامی، تحلیل فضایی و گونه‌شناسیِ کاربری‌های غیر مذهبی از جمله "کاخ"، شامل فضایی به جهت ترفیع زیاده‌خواهی‌های شاهانه و لذایذِ دنیوی، به دلیل ماهیت طبیعی آن، همواره با ابهامات جدی مواجه بوده است. در رابطه با نوآوری‌های معماری ایرانی، نتایج به دست آمده، ابداع و پراکنش گونه‌ای از کاخ با طرح "هشت بهشت" را مربوط به بازه زمانی صفویه دانسته است که این طرح با تجمیع و دگردیسیِ تجارب پیشین در زمینه کاخ‌سازی، به صورت ابتدا به ساکن از دومین مرکز حکومت دولت مزبور در قزوین آغاز، و با انتقال پایتخت به اصفهان، مسیر تکامل خود را پیموده است؛ این در حالی است که بر اساس توضیحاتِ متون تاریخی، نخستین گونه از سبک مزبور، ضمن شکل‌گیری در دوره ترکمانان به پایتختی تبریز، به سایر نقاط ایران و مرزهای هم‌جوار سرایت کرده است. در همین راستا، مطالعات صورت گرفته در زمینه نخستین کاخ هشت‌بهشت، که بعدها ساختار فضایی گونه‌های صفوی را تأثیرگذار بوده است بسیار سودمند خواهد بود. تحقیق پیش رو بر آن است تا به روش تحلیل محتوایی متون به تبیین فرم فضایی کاخ هشت‌بهشت تبریز و چگونگی تأثیرپذیری کاخ‌های ایرانی و غیر ایرانی از آن بپردازد. پیرو نتایج به دست آمده، شکل‌گیری طرح هشت‌بهشت تبریز، با کوچ اجباری هنرمندان و معماران شمالغرب ایران توسط تیمور به آسیای مرکزی و تجربه سنت چادرنشینی اقوام مزبور در ارتباط بوده است؛ به گونه‌ای که بعدها با تغییر حاکمیت در دوره ترکمانان، ضمن بازگشت پیشه‌وران به پایتخت جدید، تبریز، گونه هشت‌بهشت ابداع و طیِ دوره صفویه نمونه‌های قزوین و اصفهان را تأثیرگذار بوده است. از طرفی چنین به نظر می‌رسد، موقعیت جغرافیایی آذربایجان و تنش-های سیاسی مستمر با دولت عثمانی در انتشار فرم معماری هشت‌بهشت و بازتاب آن در چینیلی‌کوشک عثمانی موثر بوده است؛ هم‌چنین، در رابطه با سرزمین‌های شرق اسلامی، حضور نمایندگان دولت هند و روابط حسنه آنان با دربارِ صفویه را باید ناقل فرم هشت‌بهشت در شبه قاره هند دانست. در پاسخ به سوال مطرح در پژوهشِ مورد نظر، این فرضیه مطرح می‌گردد که ابداع و پراکنش فرم "هشت‌بهشت" همراستا با جریانات سیاسی-فرهنگی جاری پیرامون قرن نهم و دهم ه.ق، از تبریز دوره ترکمانان آغاز ، و در حوزه فرهنگی ایران منتشر شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role of HashtBehesht Palace of Tabriz Torkmans in Formation of SafavidPalces and its Trans-regional influences about ninth and tenth Hejri century

نویسندگان [English]

  • seyyed rasool mosavi haji 1
  • abed taghavi 2
  • amin moradi 3
  • Masume Mirzaie 4
1 ph.d
2 ph.d
3 collegian
4 student/Mazandaran university
چکیده [English]

According to studies carried on in the field of the history of Islamic architecture p, spatial and typological analysis of non-religious functions, including “palace”, considered as a space for raising royal expectations, have always been, as its nature, accompanying some ambiguity. Results from innovations of Iranian architecture, while as described in historical texts, the first kind of the mentioned style was transmitted to other regions of Iran and neighboring countries during forming of Turkman rulings in Tabriz, introduced “HashtBehesht” palace as a masterpiece of Safavid era. This investigation is going to describe the spatial form of HashtBehesht palace in Tabriz and the way it influecnd Iranian ans non-Iranian palaces, via content analysis of text. Following attained results, forming HashtBehesht in Tabriz was associated with immigration of artists and architects of north-west Iran to the Middle Asia forced by Timur and experiencing nomadic lifestyle of tribes living there, so that later on by changing the center of ruling during Torkmanan's into Tabriz, Hasht Behest style was innovated and examples of Qazvin and Isfahan were influenced by it during Safavids. Seemingly, geographical situation of Azerbaijan and continuous political tensions with Ottoman government had an influential role in expansion of the architectural form of HashtBehesht and its reflection in Chinli Kushk, Ottoman; and also presence of Indian envoys in Safavid court and good relations with Indian government must be considered as a conveyor of architecturel form of Hasht Behest in Indian suncontinent.To answer the question of current study, it’s hypothesized that innovation of “HashtBehesht” architectural form commenced with socio-cultural occurrences about ninth and tenth century within Turkman rulings class of Tabriz, and thereafter expanded throughout Iranian cultural zone. For example Chinili or Tiled Kiosk in Istanbul is often cited as an example of a Hasht Behesht palace. Its foreignness to the traditions of ottoman architecture is not in dispute, but although tileworkers from Khurasan are know to have completed a pavilionin the Topkapi palace, the decoration of the Tiled Kiosk is closer to Tabriz than to herat, indicating Aqqoyunlu Torkamanans as much as Timurid links. also, Humayun's tomb, built in dehli and finishd in 1571, is the first example of a tomb set within a cross-axial garden in india. It is an enormous white marble and redsandstone, double-domed tomb on a plinth placed in the center of a garden in which the organization of space is marked by pavid walkways and water channels, punctuated by pools and small pavilions. the present garden is probadly a creation of the nineteenth century, but there is little doubt that the original was a guadripartite, cross-axial garden as well the tomb was built by Humayun's son Akbar. Humayun's mausoleum also follows the Hasht Behesht plan and occupies a prominent place in the garden it is an example of the interchangeability of funerary and residential architecture, and indeed the tomb is the house wherein the body eternally resides. The synthesis of garden and mausoleum at Humayun's tomb established a new dynastic tomb type that was repeated fifty year leter at the tomb of Taj Mahal that follow the nine- unit, hasht behesht plan and is quadripartite.

کلیدواژه‌ها [English]

  • " palace"
  • garden"
  • " Hasht Behesht"
  • " AqqoyunluTorkamanan's"
  • "historicaltext's"