نقش وقف بر شکلیابی فضاهای شهری در دوره قاجار، مطالعه موردی: شهر ری

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد باستان شناسی دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه تهران

3 استادیار دانشگاه صنعتی امیرکبیر

چکیده

ارزشهای دینی را می‌توان یکی از موثرترین عوامل در شکل یابی و توسعه فضاهای شهری در دوران اسلامی به حساب آورد. در فرم یابی و تشکل فضاها در ساختار شهرها عوامل گوناگونی نقش دارند که از مهمترین آنها می‌توان به عوامل مذهبی، اقتصادی و اقلیمی یا جغرافیایی اشاره کرد. در ایران اسلامی یکی از مهمترین عوامل موثر در ساخت و تولید فضاهای شهری، عامل جهان بینی یا ارزشهای دینی بوده است. سنت وقف به عنوان یک ارزش والای دینی، باعث ایجاد فضاهای گوناگون با عملکرد های مختلف در بافت شهرهای ایران در این دوران گردیده است. با بررسی سیما و بافت کالبدی شهرهای ایران می توان بسیاری از عناصر واجزای شهر را مشاهده کرد که وقف در عملکرد آنها برای حیات زندگی شهر نقش موثری را ایفا کرده است. از نظر فضایی نقش وقف را می توان در ایجاد جزئی‌ترین فضاهای شهری نظیر مساجد، مدارس، حمام ها ،آب انبارها ، سقاخانه ها ، روشنایی معابر تا شکل‌گیری وتولید کلان ترین فضاهای شهری نظیر بازارها و مجموعه های تجاری موثر دانست.
پژوهش حاضر با طرح پرسشهایی در خصوص نقش وقف بر فرم یابی فضاهای شهر ری در دوره قاجار آغاز و به بررسی ارتباط و انسجام فضایی و کالبدی بناهای وقفی با دیگر فضاهای شهری پرداخته است. به منظور پاسخگویی به پرسشهای پژوهش، بناهای وقفی دوره قاجار در بافت تاریخی شهر ری شناسایی و با مستند سازی و ثبت اطلاعات آنها، نقش وقف بر فرم گیری و گسترش این شهر و همچنین ارتباط و پیوستگی معماری آن مورد سنجش قرار گرفته است.
در انطباق اطلاعات مأخوذ از منابع مکتوب و نتایج بررسیهای میدانی روشن گردید که بی هیچ شائبه‌ای می‌توان وقف را به عنوان نیرویی فضا آفرین و گسترش دهنده در ساختار شهر ری در عهد قاجار به حساب آورد. در این شهر شاخص ترین عناصر وقفی به صورت متشکل و اغلب در بخش تجاری جای داشتند و نقش آنها در سازمان فضایی شهر تا بدانجا بود که با حذف آنها شیرازه بافت تاریخی شهر کاملا از هم گسیخته می شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Role of Waqf in formation of cities fabrication in Qajar period. Case study : city of Ray

نویسنده [English]

  • alireza Bahmani 1
چکیده [English]

Various kinds of factors have an important role in the cities' formation and spaces organization, including religious, economical, and geographical or continental. Cosmogony or religious values have been the most significant agents in order to creation of urban spaces inthe Islamic Iran.waqftradition as a sublime religious value has caused to creation diverse spaces with different performances in the cities contexof Iran in the Islamic era. The current study has begun with questions about influence of devotion on the formation of city spaces of "ray" city in Qajar dynasty. The history of devotion tradition in Islamic era in Iran and other Islamic countries is reviewed, in order to responsibility to above question and perception of devotion role.Afterwards, the historical background and formation process of Ray city has discussed; and some questions has answered on the issues of general condition of Qajar period and government role in the organization of waqfspaces in Ray city and relation and usage of endowed monuments with other city spaces. To achieve these goals, the original and primary sources of Qajar period have studied, and then, we have got assistance to recognition of endowed monuments, from organizations such as Endowments Offices in Tehran and Ray, and Endowments office of Astan-e hazrat.abdolazimhasaniSubsequently, endowed monuments of this period identified in Ray city, and their relation, function, and role in the formation of city spaces have examined based on theoretical framework of devotion role in the urbanism.
Coinciding of raised assumptions with information derived from documents and field survey across the city,indicates that there are high percentage of correspondence between assumptions and the roles of devotion in the spaces formation of Ray city in the Qajar period. In other words, devotion role must be considered as a space creative and developer force in the structure of Ray city in the Qajar dynasty.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rey In the Islamic era
  • Endowments of Rey city
  • Historical context of Rey
  • Endowments of Hazrat Abdol Azim