بررسی تناسبات حسابی و هندسی در ویژگی‏های اجرایی کاشی‏های مسجد خیاط‌ها و نیم‌آورد اصفهان با نگاه به بهینه‏ سازی مصالح مصرفی

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه هنر اصفهان

2 عضو هییت علمی دانشگاه هنر اصفهان

چکیده

معماری گذشته ایران بر پایه هندسه بنا شده که از ویژگی های بارز آن تزئین و نقش بندی سطوح است. معمار ایرانی همواره سعی در پرهیز از بیهودگی و بهینه‏سازی مصالح مورد استفاده داشته است. با شناخت و تحلیل گره‏های کاشی‏کاری از لحاظ فرم و هندسه می‏توان به ساختار فرمی و نحوه‏ی اجرای آن‏ها پی برد. در این راستا، اصفهان از جمله شهرهای ایران است که تنوع کاشی کاری ها در مساجد آن بسیار چشمگیر است. زیبایی معنوی و هنرنمایی های هندسی در کاشی کاری های مساجد به ویژه در زمانی که اصفهان پایتخت یک امپراطوری قدرتمند– عهد صفوی – بوده ، به اوج خود می رسد. روابط حسابی و هندسی، به شکل مستقیم در ویژگی های اجرایی کاشی کاری ها و صرفه جویی مصالح تاثیر گذار بوده است. با نگاهی به تلاش‏های پژوهشگران دیگر مشخص شد، تاکنون بیشتر به مفاهیم نمادین و شیوه‏های ترسیمی گره‏های کاشی‏کاری ایرانی پرداخته‏ شده است. اکثر بررسی های انجام شده در این زمینه بر روی مسجدهای معروف بوده است. بر این اساس محققان این نوشتار تصمیم گرفتند بر روی مسجدهایی کمتر شناخته شده کار کنند. در این خصوص، دو مسجد خیاط ها و مسجد ذوالفقار‏ نیم‏آورد- که در عهد حکومت صفویه بنا شده، مورد بررسی قرار گرفتند. این تحقیق برای نخستین بار به بررسی خصوصیات هندسی، مقدار کاشی‏های مصرفی و میزان نیروی کار در سطوح کاشی کاری مسجدها پرداخته است. با بررسی‏های کتابخانه‏ای، ترسیمی و تحلیلی، میزان نیروی کار و کاشی‏های مورد استفاده در این دو مسجد مشخص شد. این نوشتار در صدد شناخت و آشکار ساختن تسلط هنرمند و معمار ایرانی به هنر، علم حساب و هندسه است. این بناها دارای نقوش آجری و کاشی‏کاری متنوعی هستند.گره‏ها از عناصر فرمی( مهره ها) تشکیل شده‏اند، که هرکدام دارای ویژگی‏های هندسی مختص خود می باشند. با بررسی تک تک این مهره‏ها در زمینه‏ی گره‏چینی می‏توان نسبت‏های به کار رفته در آن‏ها را تعیین نمود. با توجه به یافته‏های این پژوهش تاثیر اندازه و شکل بر میزان نیروی کار مصرفی و مصالح مورد استفاده به طور بارز مشخص گردید. برخی از گره‌‏ها‏ی پر‏کاربرد، در مسجد خیاط ها و ذوالفقار‏ نیم‏آورد آشکار شد. همچنین می‏توان گامی در جهت تداوم هنر گره‏چینی و تزئینات کاشی‏کاری ایرانی برداشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of arithmetic and geometric proportions of tiles in mosques administrative features of khayatha & nimavard looking to optimize materials

چکیده [English]

Geometrical and mathematical proportions play a fundamental role in art and architecture. Persian architecture has been always closely related to geometry. This is easily visible in decorations and patterns of surfaces. Persian architects made utmost effort to apply construction materials as economically as possible. Studying the tile works in terms of form and geometrical characteristics reveals how tiles have been applied in mosques. In this respect, Esfahan is one of the cities of Iran with an amazing variety in terms of tile works used in its mosques. The spiritual beauty and geometrically skilful representations reach its zenith in Esfahan's mosques especially at the time it was the capital of an Empire- Safavid era. Applying tiles and materials economically has had a direct relationship with geometric mastery. Most studies in this connection have dealt with symbolic representations and drawing techniques of Persian tile works. This study, however, aimed to examine geometric characteristics of tiles, the quantity of them and the number of workforce needed to apply tiles on the wall surfaces of Isfahan mosques of Safavid era. Through doing library research and geometric analyses, the number of workforce and tiles used was estimated. Then, several tile fretworks were dismantled into its constituents. The area, perimeter and occurrence frequency of each form were examined through applying special soft wares. In addition, the work force needed to make each form was estimated and compared among the different fretworks. The number of tiles applied in terms of their color was determined in each tile inscription. In order to draw the patterns, the techniques used by the distinguished experts (Lorzade, Maher-o-Naghs and Shaarbaf) were followed. In fact, the present study tried to reveal Persian architects' mastery over geometry. Since the majority of similar studies have been done on famous mosques, it was decided that less famous mosques be examined to, at the same time, make other researchers encourage study less historically distinguished buildings as well. In this connection, two mosques- Khayyatha Mosque and Zolfaghar-e-Nimavrd Mosque, both built in Safavid era were studies. The two mosques have various brick and tile patterns. Tile fretworks, composed of formal elements, have their own geometrical characteristics. By studying the constituents of the fretworks, the geometrical and mathematical proportions were obtained. The effect of size and form of tile work on workforce and used materials was recognized. In addition, the most commonly used tile work patterns in Khayyatha mosque and Zolfaghar-e-Nimavrd mosque was found. This study may help Persian traditional tile fretworks and tile decorations perpetuate.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Geometric proportions
  • mathematical proportions
  • Khayyatha mosque
  • Zolfaghar-e-Nimavrd mosque