امکان‌سنجی وجود گنبد بر فراز کاخ چلیپایی بیشاپور در زمان ساسانیان

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.

2 استادیار دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.

3 گروه مرمت، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

چکیده

چکیده
بیان مسئله: شهر بیشاپور در اوایل دورۀ ساسانی به دستور شاپور یکم بنیان گذاشته شد و عناصر معماری و هنری متعددی از آن به جای مانده است. یکی از این آثار بقایای بنایی موسوم به کاخ چلیپایی است. پلان چلیپایی این بنا با جرزهای عظیمی از سنگ و گچ و با ضخامتی نزدیک به شش متر احاطه شده که فضای مربع‌شکل مرکزی آن بیش از بیست و دو متر طول دارد. در حال حاضر هیچ‌گونه نشانه‌ای از پوشش سقف آن وجود ندارد.
فرضیۀ پژوهش: نظریات پیشین در خصوص شکل سقف احتمالی کاخ چلیپایی بیشاپور بر مستندات استوار نیست. چنانچه گنبدی بر فراز مربع مرکزی پلان چلیپایی متصور شود، بزرگ‌ترین گنبد سنگی آن دوره در ایران خواهد بود. وجود گنبد بر فراز این بنا و تبعیت آن از فرم گنبدهای متعارف معماری ساسانی فرضیۀ این تحقیق است.
هدف پژوهش: یافتن نشانه‌هایی که امکان وجود یک پوشش گنبدی را بر روی بنا اثبات کند و سپس شکل اصیل احتمالی سازۀ آن را براساس شواهد مستدل به‌تصویر بکشد.
روش پژوهش: برای رسیدن به این اهداف از روش مطالعۀ تطبیقی بهره‌ گرفته شد و نمونه‌هایی که از نظر تاریخی و سبک معماری و مصالح به این سازه شباهت داشتند بررسی شدند و با محاسبه و مقایسۀ ابعاد و تناسبات آنها الگویی برای نسبت ابعاد جرزها و دهانه‌ها در گنبدهای ساسانی به‌دست آمد.
نتیجه‌گیری: براساس نتایج به‌دست‌آمده، ضخامت جرزهای کاخ چلیپایی با میانگین اندازه‌های نمونه‌های منتخب بناهای چهارطاقی ایران هم‌خوانی دارد و امکان بالقوۀ وجود گنبد بر فراز بخش مربع‌شکل پلان چلیپایی را ثابت می‌کند. در خصوص ارتفاع گنبد، دامنۀ نتایج پراکندگی دارد و ارتفاع فرضی، براساس میانگین، قابلیت ارائه دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Feasibility Study of Existence of a Dome over the Cruciform Palace of Bishapur in Sasanian Times

نویسندگان [English]

  • Alireza Shahmohammadpour 1
  • Hamidreza Bakhshandehfard 2
  • Asghar Mohammadmoradi 3
1 Ph.D. Candidate in Conservation Faculty, Art University of Isfahan, Iran.
2 Assistant Professor in Conservation Faculty, Art University of Isfahan, Iran.
3 Professor in School of Architecture and Environmental Design, Iran University of Science and Technology, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Abstract
Problem statement: Some architectural and artistic monuments have been preserved from the city of Bishapur, which was founded in the early Sasanian era by Shapur I. One of them is the remains of a building called the Cruciform Palace. The cruciform plan of the construction is surrounded by huge piers of stone and gypsum, about six meters thick, and its central square is over twenty-two meters long. There are currently no signs of ceiling or roof in situ.
Hypothesis: The previous theories about the possible ceiling form of the Cruciform Palace of Bishapur are not based on documentation. The imagined dome over the central square of the Cruciform Plan would be the largest stone dome of that period in Iran. The existence of a dome above this building and its compliance with the conventional dome form of Sasanian architecture is the hypothesis of this research.
Research objective: The purpose of this research is to find indications that demonstrate the possibility of the existence of the dome and then illustrate the possible authentic form of its structure based on the reliable evidences.
Research Method: To achieve these goals, a comparative study method was utilized and the samples that were similar in structure, architecture, and historical style were studied. Their dimensions and proportions were examined to obtain a model for the size of piers and spans in the Sasanian domes.
Conclusion: According to the obtained results, the thickness for piers of the palace is consistent with the average size of the selected samples of the Four-Arches constructions in Iran and potentially confirms the existence of a dome over the square section of the cruciform plan. About the height of the dome, the range of results is various and the hypothetical height can be estimated based on the mean measurements.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sasanian Architecture
  • Dome
  • Virtual Re-Creating
  • Cruciform Palace
  • Ceremonial Hall
رضایی، محمدحسین و احمدی، کوروش. (1396). بررسی زمین باستان‌شناسی برای منشأیابی سنگ‌های استفاده‌شده در ساخت بناهای ساسانی شهر بیشاپور. مطالعات باستان‌شناسی، 9(2)، 57-72.
سرفراز، علی اکبر و تیموری، محمود. (1386). سازمان فضایی شهر ساسانی بیشاپور. باغ نظر، 4(8)، 91-102.
مهریار، محمد. (1378). پیشینۀ پژوهش‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی در بیشاپور. مجموعه‌مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران (ج 2، صص. 11-69).

Azarnoush, M. (1994). The Sasanian Manor House at Hajiabad, Iran. Casa Editrice: Le Lettere.
Canepa, M. P. (2017). The Two Eyes of the Earth: Art and Ritual of Kingship between Rome and Sasanian Iran. Berkeley & Los Angeles: University of California Press.
Creswell, K. A. C. (1914). The History and Evolution of the Dome in Persia. Journal of the Royal Asiatic Society, 46(3), 681-701.
Daryaee, T. (2014). Sasanian Persia: the Rise and Fall of an Empire. London & New York: I. B. Tauris.
Ghirshman, R. (1938). Les fouilles de Châpour (Iran): (Deuxième Campagne 1936/37). Revue des arts asiatiques, 12(1), 12-19.
Ghirshman, R. (1956). Bîchâpour (vol. 2). Paris: P. Geuthner.
Ghirshman, R. (1962). Iran: Parthes et Sassanides. Paris: Gallimard.
Ghirshman, R. (1971). Bîchâpour (vol. 1). Paris: P. Geuthner.
Huff, D. & B. O’Kane (1990). Čahārṭāq. In Encyclopaedia Iranica (vol. 5). Costa Mesa: Mazda.
Karimian, H. (2010). Cities and social order in Sasanian Iran: the archaeological potential. Antiquity, 84(324), 453-466.
Morier, J. J. (1818). A Journey through Persia, Armenia and Asia Minor, to Constantinople, in the Years 1808 and 1809. Londen: Longma, Hurst, Rees, Orme and Brown.
Pigulevskai︠a︡, N. V. (1963). Les villes de l’État Iranien Aux Epoques Parthe et Sassanide: Contribution à l’Histoire Sociale de la Basse Antiquité, Paris: Mouton.
Rice, D. T. (1935). The city of ͟S͟hāpūr historical note by Gerald Reitlinger. Ars Islamica, 2(2), 174-188.
Wright, G. R. (2009). Ancient Building Technology (vol. 3, Construction). Leiden: Brill.