جایگاه کوه در ادبیات ایران در گذر زمان و تأثیر مدرنیته بر آن

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری مطالعات شهری با گرایش منظر شهری، لابراتوار نظر، ایران و دانشگاه ژنو، سوییس

2 استادیاردانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.

چکیده

کوه در اندیشه‌های اساطیری، جایگاه خدایان و در ادیان مهم محل وحی و گفت‌وگوی خداوند با پیامبران است، اما در فلات ایران به دلیل جغرافیای خاص این سرزمین که کوه منبع وجود آب بوده است، اهمیت بیشتری دارد. در کتاب دین زرتشت، اوستا، بارها از کوه به نیکی یاد شده و در قرآن هم بارها بر اهمیت آن تأکید شده است. از طرف دیگر و چنان‌که در بیان مسئله مطرح می‌شود، وجود منابع آب عامل اصلی و اولیة قرارگیری اغلب شهرها و روستاهای ایران بر دامنة کوه‌ها بوده است، البته عوامل مهم دیگری همچون وجود هوای مناسب دامنة کوه، نقش دفاعی کوه در برابر بلایای طبیعی و انسانی و وجود ظرفیت‌های معیشتی و ... نیز بر شکل‌گیری این سکونتگاه‌ها و استمرار قرارگیری آنها در دامنة کوه تأثیرگذار بوده است. این کارکردها سبب شده تا کوه در ذهن ایرانیان اهمیت بسیاری داشته باشد، اما در گذر زمان و به دلایل مختلف، به خصوص ورود مدرنیته و تکنولوژی اهمیت کوه برای مردم کاهش یافته و لذا معنای کوه در ذهن مردم به عنوان یک عنصر حیاتی تغییر کرده است. با درنظرگرفتن این مسئله، هدف از نگارش این مقاله آن است تا با روش کیفی مطالعة اسناد تاریخی و از طریق بررسی تاریخی نمونه‌هایی از اشعار شاعرانی که جایگاه برجسته‌ای در ساخت زبان و ذهن ایرانیان داشته‌اند، جایگاه کوه در گذر زمان در ادبیات ایران را ارزیابی کنیم و ببینیم رویکرد شعرا به کوه چه تغییراتی داشته است؟ همان‌طور که در بیان مسئله گفته شد، نظر به اهمیت ورود مدرنیته بر جایگاه ذهنی مردم بررسی می‌کنیم که مدرنیته تا چه اندازه‌ای بر معنای کوه در شعر تأثیر گذاشته است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جایگاه معنایی کوه در گذر زمان در ذهن شعرا، به خصوص در شعر نو که برآمده از ورود مدرنیته به ایران است، تغییر یافته است. رویکرد عمدة شعرای شعر نو به کوه، رویکردی عینی است. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد عامل مؤثر دیگری پیش از ورود مدرنیته به شعر معاصر، بر تغییر معانی طبیعت و کوه وجود داشته که شاید از خود مدرنیته مهم‌تر باشد و آن هم دل‌زدگی شعرا و روشنفکران از دوران قاجار و صفوی به دلیل کاهش قدرت زایش فرهنگی و واپس‌گرایی نادرست اندیشه‌های معنوی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Importance of Mountains in Iranian Literature in the Course of Time and the Effect of Modernity on its Conceptualization

نویسندگان [English]

  • Babak Dariush 1
  • Heshmatollah Motedayen 2
1 Ph. D. Candidate of Urban Studies- Landscape, NAZAR Research Center, Tehran, Iran & University of Geneva, switzerland.
2 Member of Science Committee, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Mountain is the place of gods in mythical thoughts and it is a place for revelations and conversations of the God with the prophets in important religions. But mountain itself is of utmost importance in Iran plateau due to the geographical condition of this territory and the fact that mountain has been the source of water. In Avesta, the book of the Zoroastrianism, the term mountain has been repeatedly used respectfully and the holy Quran has often highlighted its importance . As it is mentioned in the statement of the problem section of this article, the existence of water resources have been the main and preliminary factor for the establishment of the majority of Iranian cities and villages on the hillsides and mountain slopes but there have been other important influential factors like the pleasant weather of the mountain, the defensive role of the mountain against the natural and human disasters and the existence of the livelihood capacities as well as an array of the other factors that heavily affected the formation of these residential places and the continuation of their construction in the mountain sides.These functions have intensified the importance of mountains in Iranian lives. However, the significance of mountain has declined in the course of time for various reasons, especially because of the advent of modernity and technology; which accordingly, the meaning of mountain which was once a vital element, has been changed. Considering the current issue, the aim of the present study was to investigate the importance of the mountain in the course of the time in Iranian literature using a qualitative method for studying the historical documents through historical investigations of those poetic samples of poets who had had a brilliant position in the construction of Iranian language and memory. Later on, changes in the poets’ approaches and attitudes toward mountain were explored. As it is mentioned in the statement of the problem section of the present study, considering the importance of modernity’s entry to the mental position of people, the extent of the modernity's effect on the meaning of the mountain in poetry was also under investigation. The results of the study indicate- that the semantic position of the mountain has been changed during the time in the poets’ minds, especially in blank poems that are stemmed from the modernity’s entry into Iran.The substantial approach adopted by the blank verse poets toward mountain is mostly objective.Moreover, the investigations are reflective of the idea that there is another factor influencing the changes in the meaning of the nature and mountain before the entry of modernity into the contemporary poetry that might be even more important than the modernity itself, which is the poets and intellectuals’ repugnance of the Qajar and the Safaviyya eras due to the decline of the power of cultural generation and inappropriate retrospectively of the spiritual thoughts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran
  • Literature
  • poetry
  • Mountain
  • modernity
•آرین‌پور، یحیی. (1372). از صبا تا نیما. جلد 1 و 2. تهران : زوّار.

•ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1391). مجموعه برنامه تلویزیونی«در تجلی، دین و شریعت، سید حیدر آملی، عرفا .«شبکه جام جم، فصل چهارم.

•آژند، یعقوب. (1363). ادب‍ی‍ات‌ ن‍وی‍ن‌ ای‍ران‌: از انقلاب م‍ش‍روطی‍ت‌ ت‍ا ان‍ق‍لاب‌ اس‍لام‍ی‌/ . تهران : امیرکبیر.

•پورعلی فرد، اکرم. (1382). رمانتیسم اروپا و شعر نو پارسی. نشریة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، (188) : 106-83.

•تجلیل، جلیل و بیگلر، محمدتقی. (1389). بلاغت تصویر در دیوان اشعار محمد تقی بهار. فصلنامه ادبیات فارسی، (28) : 105-72.

•جعفری کمانگر، فاطمه و مدبری، محمود. (1382). کوه و تجلی آن در شاهنامه فردوسی. فصلنامه پژوهش‌های ادبی، 1 (2) : 72-63.

•حمیدی شیرازی، مهدی. (1364). شعر در عصر قاجار. تهران : گنج کتاب.

•داریوش، بابک. (1395). کوهستان البرز در طرح جامع تهران. مجله منظر، 8 (37) : 55-48.

•داریوش، بابک و تقویان، ناصرالدین علی. (در دست چاپ). مطالعه فرهنگی رابطه کوه و شهر، معانی ذهنی رابطه کوه‌های البرز و شهر تهران در گذر زمان. مطالعات فرهنگی و ارتباطات.

•داریوش، بابک و آتشین‌بار، محمد. (1397). منظر کوه در شعر نو پارسی؛ مقایسه جایگاه کوه در اسطوره‌های ایرانی با شعر نو. مجله منظر، 10 (42) : 37-32.

•راشد محصل، محمدرضا، بهنام‌فر، محمد و زمانی‌پور، مریم. (1391). تجلی کوه در ایران باستان و نگاهی به جلوه‌های آن در ادب فارسی.مجله مطالعات ایرانی، (21) : 146-119.

•روح‌الامینی، محمود. (1376). نمودارهای فرهنگی و اجتماعی در ادبیات فارسی. تهران، چاپ نقش جهان.

•طایفی، شیرزاد. (1395). نقد جامعه‌شناسانة شعر دورة قاجار.کنفرانس بین المللی ادبیات و زبان‌شناسی. تهران : شرکت زانیس آریا ایران.

•غلامحسین‌زاده، غلامحسین. (1380). سیر نقد شعر در ایران از مشروطه تا 1332. تهران : روزنه.

•فدوی، طیبه. (1392). تحلیل و بررسی اهداف حافظ از بکارگیری عوامل طبیعی در شعر. فصلنامه زبان و ادب فارسی، 5 (16) : 154-133.

•فرجی، فرشید. (1387). نیما و طبیعت‌گرایی. روزنامه آفتاب، یکشنبه 15 اردیبهشت 1387.

•قاضی‌زاده، سیده ندا. (1383). جایگاه طبیعت در اشعار سهراب سپهری. باغ نظر، 1 (2) : 55-68.

•کریمی، طاهره و نیک منش، مهدی. (1391). تقابل و تشابه انسان و کوه در آثار مولوی. دوفصلنامه مولوی پژوهی، 6 (14) :‌ 40-20.

•موسوی حاجی، سید رسول و کیخایی، مهدی. (1387). زیگورات، یک سازه تمثیلی. مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، (2) : 172-161.

•یوشیج، نیما. (1363). نامه‌ها. به کوشش سیروس طاهباز. تهران : شرکت سهامی خاص نشر آبی.