سیستم آبی بخارا به‌عنوان زیرساخت منظرین شهر مروری بر ظهور و انحطاط یک شبکه منظرین درون شهر

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

چکیده

در طی قرن‌ها شهرهای فلات ایران در پیوندی عمیق و متقابل با شبکه‌ها و منابع آبی شکل‌گرفته، پایدار شده و توسعه‌یافته بودند. امروز بازخوانی پیوند و رابطه چندوجهی و چندعملکردی این زیرساخت‌ها با شهر و استخراج اصول حاکم بر آن ما را در بازتعریف رابطه تک‌بعدی حاکم بر شبکه‌های انتقال آب، به‌عنوان گونه‌ای از شبکه‌های زیرساختی مدرن، باکلان‌شهرهایمان یاری می‌کند.   یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های پیوند همه‌جانبه شهر و سیستم آبی، در شمال شرق ایران (ازبکستان کنونی) و در شهر بخارا شکل‌گرفته است. سیستمی توسعه‌یافته براساس بهره‌گیری از آب‌های جاری که امروز نیز باوجود نابودی تقریباً 90 درصدی، بازمانده‌های آن در بافت قدیم شهر، مهم‌ترین مؤلفه‌های منظر شهر بخارا به شمار می‌روند. اینکه چگونه این شبکه آبی به زیرساختی منظرین2 برای شهر تبدیل‌شده و نقشی چندوجهی در شهر و زندگی شهروندان داشته است و اینکه چگونه این شبکه در طول 10 قرن گذشته به صورتی پایدار در شهر حضورداشته و سیستم‌وار با توسعه شهر توسعه‌یافته است، سؤالاتی هستند که این نوشتار با پژوهش در مکتوبات و مستندات موجود در باب بخارا از قرن 10 تا 21 میلادی در پاسخ به آنها می‌کوشد و تلاش می‌کند با یافتن جنبه‌های مختلف پیوند این شبکه با ساختارهای فضایی - کالبدی و فعالیتی شهر از یک‌سو و ساختارهای ذهنی مردم بخارا از سوی دیگر، اصول حاکم بر شکل‌گیری و توسعه شبکه آبی  بخارا را بیابد. نتایج این بررسی دو نکته مهم و مرتبط با هم را در مورد شبکه آبی شهر بخارا نشان می‌دهد : نخست اینکه شبکه آبی شهر بخارا در لایه‌های مختلف، ارتباط تنگاتنگ و عمیقی را با ساختار فضایی و اجتماعی شهر (زندگی عینی و ذهنی شهر و شهروندان و حوزه‌های شخصی و عمومی زندگی) برقرار ساخته و همین مسئله موجب شده بوده است که این شبکه نقشی کلیدی را در درک شهر بخارا بازی کند و از یک شبکه زیرساختی با نقش معیشتی و خدماتیِ صرف به شبکه‌ای منظرین با نقش سمبولیک برای شهر بخارا ارتقا یابد. دوم اینکه نیاز کارکردی به این شبکه، شرط لازم در پیوند و حضور مؤلفه‌های شبکه آبی در فضاهای شهری و زندگی مردم بخارا بوده است و نه شرط کافی. پیوند ذهنی این شبکه و مؤلفه‌های آن با مردم و زندگی آنها نحوه و کیفیت حضور پایدار مؤلفه‌های شبکه را در شهر بخارا تضمین می‌کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Boukhara water network as the landscape infrastructure of the city The rise and fall of an urban landscape infrastructure

نویسندگان [English]

  • Seyed-Amir Mansouri
  • Ayda Alehashemi
  • Mohammad Jamshidian
چکیده [English]

Throughout  the centuries, cities of the Iranian plateau shaped, developed and sustained with deep and mutual connection with the water resources and networks. today, readout the multifaceted and multi functional connection of these infrastructures with the pre industrial cities and extract theirdominants principals help us in redefining the mono faceted relation between the water supplies networks, as one of the modern urban infrastructures, and our industrial cities. One of the most advanced examples of the comprehensive relation between city and water system, was formed in the north east of Iran- today Uzbekistan- in the city of Boukahra.  A developed water system based on surface water which, still in our time, it’s remaining- in spite of the 90% demolition- demonstrate the considerable role in the urban landscape of Bukhara. "how this water network transform as the landscaping infrastructure for the city and had a multifaceted role in Bukhara and its citizens life?", "how this semi- natural network sustained in the city and developed systematically with the development of the city?" these are the questions that this article aime to reply by research in the historical and modern documents on Bukhara. this research attempt to refine the dominant principles of  the formation and development of the water networks in the Bukhara considering the various facets of its connection with the the spatial- physical structure of the city and the subjective structure of the citizens. the results of this inquiry revealed tow important and related points : firstly, the water network of Boukhara formed a deep relation in the various layers with spatial and social structure of the city ( subjective and objective life of city and citizens) by which this network played a considerable role in the urban landscape of Boukhara and upgraded fromthe functional system with the mere Subsistence and servicerole to the landscaping network with the multi functional and symbolic role for the city. Secondly, the functional requirements to this network, was the prerequisite for the formation of the system but not the sufficient condition for this kind of development of the system.  In the other word, subjective integration between the water network and its components with the citizens and their life guaranteed the condition and the quality of its sustainable existence among the city of Boukhara.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Boukhara
  • Water networks
  • Landscape infrastructure
  • City spatial structure
  • Urban sustainability