نقش عناصر منظر (آب و بستر جغرافیایی) در شکل‌گیری باغ بحرالارم بابل

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی

چکیده

باغ‌های کرانه جنوبی دریای خزر از نمونه‌های برجسته باغ‌سازی ایرانی است که بر خلاف باغ‌های کویری ایران تضاد چندانی با محیط اطراف ندارد. مسئله پیش رو در تحقیق حاضر عدم شناخت و معرفی باغ‌های کرانه جنوبی دریای خزر و عوامل تأثیرگذار در شکل و هندسه آنان است که به دلیل آثار اندک به‌جا مانده از این باغ‌های تاریخی، مطالعه و پژوهش چندانی در این خصوص صورت نگرفته ‌است و تنها می‌توان به توصیفات پراکنده تاریخی و سفرنامه‌های سیاحان اروپایی و تصاویر اندک از آنها اشاره کرد. بسیاری از باغ‌های دوره صفوی با الگوی هندسی و فضایی منطبق بر الگوی باغ ایرانی در این ناحیه احداث شده است و تفاوت آنها با باغ‌های نواحی مرکزی و جنوب ایران تنها در جزییات و نحوه استفاده از عناصر طبیعی است. لذا شناخت این باغ‌ها به عنوان گونه‌ای ویژه از باغ ایرانی در کنار سایر گونه‌های کالبدی ضروری به نظر می‌رسد. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به استناد کتب و تصاویر تاریخی در ترکیب با روش نمونه موردی به صورت برداشت میدانی و با هدف شناسایی خصوصیات باغ بحرالارم بابل انجام می‌‌شود و نقش عناصر طبیعی را در این باغ با اصول باغ ایرانی مقایسه می‌کند.
مقاله حاضر در پی پاسخ به این ‌سؤال است که نقش عناصر منظر از جمله آب در شکل باغ بحرالارم به چه صورت بوده است؟ در پاسخ فرضیه پژوهش بر این ‌تأکید دارد که حضور گسترده آب در منطقه و تعامل کامل باغ با بستر، سبب ایجاد گونه‌ای از باغ به نام باغ-جزیره شده است. بازشناسی تصویری با توجه به شواهد تاریخی، نقل قول‌های مورخین و سیاحان و وضع موجود باغ حاکی از این است که باغ بحرالارم باغی جزیره‌ای است که با توجه به شرایط مناسب اقلیمی و فراوانی آب در منطقه احداث شده است. پهنه وسیع آبی و تعبیه کل باغ در جزیره مرکزی از نمونه‌های ویژه در باغ‌های ایرانی است. احترام به آب و ارزش آن در نزد ایرانیان علی‌رغم عدم توجیه اقلیمی، سبب شد که موقعیت فوق به صورت یک باغ و اقامتگاه و ‌تفریح‌گاه سلطنتی درآید، وجود این باغ دال بر تنوع کالبدی باغ ایرانی با حفظ اصول اصلی آن است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role of Landscape Elements (Water and Geographic Context) in the Configuration of Bahrol-eram Garden

نویسنده [English]

  • Vahid HeidarNattaj
چکیده [English]

The gardens of the South coast of the Caspian Sea are prominent instances of Persian gardens which, unlike the Persian desert gardens, are not at variance with their surroundings. According to Eskandar Beig, Shah Abbas’ secretary, garden construction in Mazandaran is like paradise construction in the heaven. Despite several gardens in the area, little research has been conducted in this regard because few historic gardens remained; the only sources that refer to these gardens are the few descriptions and pictures in the European travelers’ histories and travelogues. Despite climatic variations, most of the Safavid gardens in this area were built based on the spatial geometric pattern of the Persian garden and the only difference between the gardens in this area and those in the central and the southern areas is in their use of the natural elements. Therefore, studying these gardens as a special kind of Persian Garden is necessary. This research is conducted in a descriptive-analytical method and investigates historical documents and images. Moreover, case study is conducted through field investigation in order to recognize the features of Bahrol-eram garden and the role of natural elements in this garden in comparison to other Persian gardens.
This paper seeks to understand the role of the landscape elements such as water in the formation of Bahrol-eram. The hypothesis states that the widespread presence of water in this area and the full interaction of the garden with its context have create a kind of garden called the island-garden. According to the historical evidence, historians and travelers’ quotes, the garden situation, and also based on the images, Bahrol-eram is an island-garden which was constructed in the area because of its appropriate climate and abundant water. The widespread presence of water surroundingthe whole garden which is embedded in the central island makes it a specific instance of the Persian gardens which can be referred to as island-gardens. Despite the lack of climatic justification (increased humidity), the Persians’ respect for water and its value for them have caused the garden to be a royal residence and resort. The existence of this garden reflects the natural diversity of Iranian garden, maintaining its basic principles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian gardens
  • Mazandaran gardens
  • Bahrol-eram
  • Island-garden
  • Landscape elements

ابن اسفندیار، محمد. 1320. تاریخ طبرستان. به کوشش عباس اقبال آشتیانی. تهران.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن.1311. المآثر و الاثار. تهران : دارالطباعه دولتی.

الهی، یوسف. 1385. عکس‌های تاریخی بابل. تهران : نشر رسانش.

ایلکا، شاهین و ایلکا، شهاب.1390. تجسم اندیشه آیینی در معماری و منظرپردازی ایران. تهران : طحان.

بانی‌مسعود، امیر. 1390. باغ‌های تاریخی تبریز. تهران : دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

برزگر، اردشیر. 1387. تاریخ طبرستان. تهران : نشر رسانش.

براتی، ناصر.1383. باغ و باغ سازی در فرهنگ ایرانی و زبان فارسی. فصلنامه باغ نظر، 1(2) : 15-3.

پتروچیولی، آتیلیو. 1392. باغ‌های اسلامی معماری، طبیعت و مناظر. ت: مجید راسخی. تهران : روزنه.

حیدرنتاج، وحید. 1389. باغ ایرانی. تهران : دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

حیدرنتاج، وحید. 1392. بررسی نقش آب و منظر در باغ عباس‌آباد. فصلنامه هنرهای بومی. دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران، (2): 124-113.

زانگری لوئیجی. 1391. باغ‌های ایرانی-اسلامی. ت : مجید راسخی و فرهاد تهرانی. تهران : دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

زریاب، عباس (http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=59)

زندیه، مهدی و عرب سغار، ندا. 1391. نظام الگویی باغ تخت شیراز با تکیه بر بازآفرینی تصویری. فصلنامه باغ نظر، 9(23):20-11.

ستوده، منوچهر. 1366. از آستارا تا استرآباد. مجلد چهارم. تهران : وزارت فرهنگ و آموزش عالی.

شاهچراغی، آزاده. 1389. پارادایم‌های پردیس (درآمدی بر بازشناسی و بازآفرینی باغ ایرانی). تهران : جهاد دانشگاهی.

صالح طبری، صمد. 1378. بابل سرزمین طلای سبز. تهران : رسانش.

طاهری، ابوالقاسم. 1347. جغرافیای تاریخی گیلان و مازندران و آذربایجان از نظر جهانگردان. تهران : شورای مرکزی جشن‌های شاهنشاهی.

لغت نامه دهخدا. واژه پردیس (www.mibosearch.com)

ملگونف، گریگوری والری یانویچ. 1364. سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر. تصحیح و ترجمه : مسعود گلزاری. تهران: دادجو.

منصوری، سید امیر. 1384. درآمدی بر زیبایی‌شناسی باغ ایرانی. فصلنامه باغ نظر، 2(3) : 63-58.

ویلبر، دونالد نیوتن. 1390. باغ‌های ایرانی و کوشک‌های آن. ت : مهین دخت صبا. تهران : نشر علمی و فرهنگی.