تحولات منظر شهری همدان در دوره پهلوی اول؛ تأثیر خیابان‌های نفوذی بر مرکز شهر همدان

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

2 پست دکتری مطالعات منظر شهر اسلامی، مدرسه کاربردی عالی پاریس، فرانسه.

چکیده

بیان مسئله: شهر همدان با سابقه تاریخی پیش از اسلام، تا دوره پهلوی اول از منظر سنتی غنی برخوردار بود. «کارل فریش»، مهندس آلمانی، با ایده احداث خیابان‌های نفوذی تغییری بزرگ در منظر شهری همدان ایجاد کرد. احداث میدانی وسیع در تقاطع شش خیابان نفوذی با فواصل مساوی، پدیدآورنده نقطة عطفی مؤثر در منظر شهری همدان بود. این طرح که به تقلید از جریان معماری و شهرسازی قرن 19 شهرهای اروپایی به عنوان نماد اقتدار و تجدد ساخته شد، شبیه یک چرخ‌دنده صنعتی بود که از میان بافت تاریخی، مرکز و بازار همدان می‌گذشت. مداخله کارل فریش به لحاظ شکلی با آنچه از گذشته در منظر شهر همدان تداوم داشت هماهنگ نبود؛ حجم ساخت‌وساز نیز به اندازه‌ای بود که در نگاه کلی به نقشة شهر به نظر می‌رسید سیمای شهری همدان به صورت اساسی دگرگون شده باشد.
هدف: این پژوهش با مبنا قراردادن رویکرد سیستمی در تحلیل منظر شهری، تأثیر احداث خیابان‌های نفوذی، به مثابه یک اقدام اقتداگرایانه از طرف مدیریت شهری بر منظر شهری همدان را در دوره پهلوی اول تحلیل می‌کند.
روش تحقیق: پژوهش حاضر یک مطالعه تاریخی-تحلیلی است که با استنباط از داده‌های سازمان فضایی، به تفسیر منظر شهری همدان خواهد پرداخت.
نتایج پژوهش: تغییرات گسترده سیمای شهر در دوره پهلوی اول از طریق احداث خیابان‌های نفوذی در شهرهای بزرگ همچون تهران، مشهد و رشت این نظریه را تقویت می‌کند که تغییر ساختار شهر می‌تواند به تحول منظر شهری بیانجامد. اما این اقدام در همدان غیر از تغییرات کالبدی در معماری خیابان و ایجاد نظام دسترسی جدید، تغییر جدی در منظر شهر ایجاد نکرده و دلیل اصلی این عدم تغییر، تداوم تشخص مرکز بعد از مداخلات گسترده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evolution of the Urban Landscape of Hamedān during First Pahlavi Era; Impacts of Piercing Streets on the City Center

نویسندگان [English]

  • Farshad Bahrami 1
  • Mohammad Atashinbar 2
1 M.A in Landscape Architecture, Department of Landscape Architecture, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
2 Postdoc in Landscape Studies of Islamic city, École Pratique des Hautes Études, Paris, France
چکیده [English]

Statement of the Problem: Hamedān city, with its historical pre-Islamic history, used to have a rich traditional landscape until the Pahlavi era. Karl Frisch, a German engineer, made great changes in Hamedān’s urban landscape by constructing piercing streets. The construction of a vast square at the intersection of six piercing streets created a turning point in the landscape of Hamedān. This plan was developed in imitation of 19th Century European architecture and urban development to serve as a symbol of authority and modernity. It was like an industrial gear wheel passing through the historical texture, the center and bazaar of Hamedān. The intervention by Karl Frisch in the landscape was not aligned with what used to be practiced in the past and the amount of construction was so much as though Hamedān’s image was fundamentally transformed.
Purpose of the study: This study adopts a systematic approach to urban landscape analysis to examine the impact of piercing streets, an authoritative measure through urban management, on the urban landscape of Hamedān during the first Pahlavi era.
Method: This historical-analytical study relies on the provided data on the spatial features of Hamedān urban landscape.
Findings: Extensive changes in the urban landscape during the first Pahlavi era through the construction of streets in major cities such as Tehran, Mashhad, and Rasht reinforce this idea that urban restructuring can lead to the transformation of the urban landscape. However, the results show that such interventions in Hamedān have not changed its urban landscape in spite of the wide transformation in the physical form of the city in terms of the street architecture and the creation of new paths of access. The main reason for no changes is the consistency in identifying the same center in spite of extensive interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Piercing Street
  • Hamedān
  • City-Center
  • Spatial organization
  • Urban landscape
آتشین‌بار، محمد. (1394). منظر خیابان نفوذی؛ تأثیر خیابان‌های نفوذی بر منظر شهری پاریس. مجله منظر، 7 (30)،54-64.
اذکایی، پرویز. (1380). همدان نامه، بیست گفتار دربارة مادستان. چاپ اول. همدان: انتشارات نشر مادستان.
ایزدی، محمد سعید و شریفی، عادل. (1394). ارزیابی طرح کارل فریش بر پیکره‌بندی ساختار فضایی بافت قدیمی شهر همدان (با استفاده از تکنیک ساخت فضایی). باغ نظر، 12 (35)، 15-26.
بنبک. (1397). میدان مرکزی همدان نماد شهرسازی مدرن. تاریخ مراجعه: 6/7/1397. قابل دسترسی در: http://www.banbak.com/hamedan-imam-square/.
خبرگزاری تسنیم. (1395). ظهر عاشورا در همدان. تاریخ مراجعه: 6/7/1397. قابل دسترسی در: https://tn.ai/1210802
رحیمیون، علی‌اصغر. (1395). در جست‌وجوی هویت شهر همدان. چاپ اول. وزارت راه و مسکن و شهرسازی.
زارعی، محمد ابراهیم. (1390). ساختار کالبدی-فضایی شهر همدان از آغاز دورة اسلامی تا پایان دورة قاجار براساس مدارک و شواهد موجود. نامه باستان‌شناس، 1 (1)، 57-82.
صفری، سهیلا؛ شیخ نوری، محمد امیر و شهرام یوسفی. (1393). اعتراض مردم به نوسازی شهری در دورة پهلوی اول (مطالعه اسناد عرایض مجلس شواری ملی _ مجلس ششم تا هشتم تقنیه). تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 4 (1)، 29-60
فندرسکی، سیدرضا. (1357). انقلاب اسلامی در همدان. روزنامه اطلاعات: همدان. تاریخ مراجعه: 6/7/1397. قابل دسترسی در: http://22bahman.ir/show.php?page=post&id=15399.
لسترنج، گی. (1364). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. (ترجمه محمود عرفان). تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
مخلص، فرنوش. (1396). ساختار چند هسته‌ای مدینه‌های مراکش. هنر و تمدن شرق، 5(12)، 15-22.
منصوری، سید امیر. (1386). دو دورة سازمان فضایی در شهر ایرانی: قبل و بعد از اسلام. باغ نظر، 4 (7)، 49-60.
منصوری، سید امیر. (1392). سازمان فضایی در شهر اسلامی ایران. هنر و تمدن شرق، 1(1)، 51-62.
منصوری، سید امیر و دیزانی، احسان. (1395). سیر تحول سازمان فضایی شهر قزوین از ابتدا تا دوران معاصر. چاپ اول. تهران: انتشارات پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر.
مطراق‌چی، نصوح. (1379). در بیان منازل سفرعراقین سلطان سلیمان. (ترجمه رحیم رئیس نیا). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. (1377). انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک. جلد سوم. تهران: چاپ اول.
همتی ازندریانی، اسماعیل و خاکسار، علی. (1392). نگاهی به تپه هگمتانه در بافت شهری همدان در دوره‌های تاریخی و اسلامی. مجموعه مقالات یک روزة باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف). تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری.
Anas, A.; Arnott, R. & Smal, K. (1998). Urban Spatial Structure. Journal of Economic Literature, 36(3), 1426-1464.
Asadollahi, M. & Zakerhaghighi, K. (2015). Investigation and Analysis of Spatial Structure of Metropolitan Hamedān Using Alen Bertod Model. WALIA Journal, 31(2), 67-73.
Ballard, P. (2005). The Church at the Centre of the City. The Expository Times, 116(8), 253-258.
Banister, D. (1992). Energy Use, Transport and Settlement Patterns. Sustainable Development and Urban Form,5(4),282-286.
Bertuad, A. (2004). The Spatial Organization of Cities: Deliberate Outcome or Unforeseen Consequence? UC Berkeley: Institute of Urban and Regional Development.
Burrough, P. A. & Frank, A. U. (1996). Geographic Objects with Indeterminate Boundaries. London: Taylor and Francis.
Caves, R. W. (2005). Encyclopedia of the City. London and New York: Routledge.
Collis, C; Berkeley, N. & Fletcher D. R. (2000). Retail Decline and Policy Responses in District Shopping Centres. Town Planning Review, 71(2), 149-168.
ECOTEC Research and Consulting Limited. (1993). Ecotec Research and Consulting Limited. London: HMSO.
Evans, R. (1997). Regenerating Town Centers. Manchester: Manchester University Press.
Heath, T. (2001). Revitalizing Cities:Attitudes toward City-Center Living in the United Kingdom. Journal of Planning Education and Research, 20(4), 464-475.
Karami, S.; Fakhrayee, A. & Karami, S. (2015). Studying the Effect of Accessibility and Vitality on Urban Space Efficiency in Iran (Case Study: Hamedān City). International Journal of Architecture and Urban Development, 5(1), 33-40.
Murphy, R. E. & Vancem J. E. (1954). Delimiting the CBD. Economic Geography, 30(3), 189-222.
Nejad, SE. Ebrahimi, A. (2018). Form worn-out texture to improvement and reconstruction. Herald National Academy of Managerial Staff of Culture and Arts, (2)1, 189-196.
Newman, P. (1992). The Compact City: An Australian Perspective. Built Environment, 18(4), 285-300.
Newman, P. W. G. & Kenworthy, J. R. (1989). Gasoline Consumption and Cities. Journal of the American Planning Association, 55(1), 24-37.
Portas, M. (2014). Why Our High Streets Still Matter: A Think Piece. London: Portas Agency.
Powe, N. & Hart, T. (2009). Competing for the custom of small town residents: exploring the challenges and potential. International Journal of Retail & Distribution Management, 37(9), 732-747.
Thompson, J.; Benson, M. & McDonagh, P. (2015). The Social and Economic Impact of Improving a Town Centre: The Case of Rotherham. Local Economy 30(2), 231-348.
Thurstain-Goodwin. M. & Unwin, D. (2000). Defining and Delineating the Central Areas of Towns for Statistical Monitoring Using Continuous Surface Representations. Transactions in GIS, 4(4), 305-317.
Tyrwhitt, J.; Sert J. L. & Rogers, E. N. (1952). The Heart of the City: Towards the Humanization of Urban Life. London: Lund Humphries.
Varmazyar, M. & Sajadzadeh, H. (2014).The Role of Urban Structure in Pedestrian-Orientation Capability (Case Study: Hamedān City). Merit Research Journals, 2(4), 48-64.