پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر باغ نظر 1735-9635 22 153 2026 02 20 Investigating the Effect of Social Anomie on Safavid Architecture from Travelogues Point of View بررسی تأثیر آنومی اجتماعی بر معماری ایران از نگاه سفرنامه‌نویسان دورۀ صفوی 69 82 240683 10.22034/bagh.2026.539869.5873 FA نیما دیماری گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران آیدا ملکی گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران 0000-0003-3490-3251 فرهاد آخوندی گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران 0000-0003-3797-0644 احد نژادابراهیمی گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران 0000-0001-6025-1942 Journal Article 2025 08 09 Problem statement: During the Safavid era, numerous European travelers visited Iran and produced travelogues that, alongside praise for Iranian culture, manners, and architectural achievement, also reveal the disorderly condition of cities and buildings. Coupled with observations of socially disapproved morals and behaviours, these accounts indicate an anomic society and a built environment shaped by it. Such reports illuminate lesser-known aspects of the lifecycle of Iranian buildings, from construction to decay, that have been overshadowed by the dominant grand narrative of Persian architecture`s splendour and magnificence. Like all cultural products, architecture requires critique and diagnostic analysis to be understood holistically.<br>Research objective: To address this gap, the study mobilises sociological theory and a critical approach, adopting an outside-in perspective via non-Iranian travelogues to surface hidden dimensions of Safavid architecture under anomic conditions.<br>Research method: This foundational qualitative study employs a mixed-methods design, conducted documentary analysis of 27 Safavid-era travelogues and, through purposive screening, eleven robust sources retained. An interpretive-historical approach, triangulated with content analysis and comparative coding, yielded the final results..<br>Conclusion: The findings point to recurrent patterns: construction of new buildings instead of repairing and renovating existing ones, demolishing buildings for superstitious reasons, leaving buildings to fate, neglecting existing structures, avoiding the restoration of buildings built by others, constructing purposeless or functionless structures, Disfiguring and deliberately rendering decorations incomplete, poor condition of buildings and public spaces, construction of public buildings, and avoiding long‑term investment in architecture. These issues are architectural expressions of a society with harsh climate, autocratic rule, juridical fragility, and pervasive superstition, conditions that channeled individuals toward anomic behaviours. بیان مسئله: در دورۀ صفویان گروه‌های مختلفی از اروپا به ایران وارد شدند و برخی از خود سفرنامه‌هایی به‌ جا گذاشتند که علاوه‌‌بر ستایش فرهنگ، خلقیات و آثار معماری ایرانیان، نکاتی از وضعیت نابسامان شهرها و ساختمان‌ها در آن‌‌ها دیده‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌شود که در کنار برخی توصیفات از روحیات و رفتارهای خارج از اخلاق پذیرفته‌شده، نشانه‌‌هایی از جامعۀ نابسامان، بی‌هنجار یا آنومیک و معماری برآمده از آن را به‌ دست می‌دهد. چنین گزارش‌هایی از جنبه‌های پنهان معماری ایرانی، تصویری کمتر شناخته‌شده از حیات و نابودی ساختمان‌ها را به نمایش می‌‌گذارد که به‌‌دلیل قرارگرفتن زیر سایۀ اَبَر-روایت شکوه و عظمت معماری ایران، کانون توجه و بررسی قرار داده نشده‌‌اند. این در حالی است که معماری هر سرزمینی، مانند سایر دستاوردهای آن نیاز به نقد و آسیب‌‌شناسی دارد.<br>هدف پژوهش: برای حل این مسئله، با کمک علم جامعه‌‌شناسی و استفاده از نگرش «نقادانه» و از «بیرون» به «درون» سفرنامه‌های غیرایرانی به جامعه و معماری ایران، در جهت شناخت و تصویر ابعاد پنهان معماری آن در شرایط آنومیک، استفاده شده‌‌است. <br>روش پژوهش: برای دستیابی به هدف فوق، این پژوهشِ بنیادی و کیفی، با بهره‌گیری از «روش ترکیبی» به جمع‌آوری داده‌های برآمده از مطالعۀ اسنادی 27 عنوان سفرنامۀ منتخب از دوران صفویان پرداخته و تجزیه‌وتحلیل داده‌‌های به‌‌دست‌‌آمده از رویکرد تفسیری-تاریخی به نتایج نهایی منتهی شده‌ است.<br>نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش، مواردی چون ساختن ابنیۀ جدید به‌جای مرمت آثار موجود، تخریب بناها به‌‌دلیل خرافات، سپردن ساختمان‌‌ها به‌دست تقدیر، عدم رسیدگی به ابنیۀ موجود، عدم مرمت ساختمان‌های دیگران، بناکردن بی‌‌کارکرد و بی‌‌دلیل بناها و عدم سرمایه‌گذاری روی ساختمان‌ها را آشکار می‌کند که برآمده از جامعه‌ای با اقلیمی خشن، حکومتی مستبد، دچار بی‌قانونی و متأثر از باورهای خرافی بوده که مردمان آن را به‌سوی رفتارهای آنومیک سوق داده است. https://www.bagh-sj.com/article_240683_9c69944f56348e66da9090d3eb484d46.pdf