مَتاعِ پرسپکتیو: زمینه‌ی اقتصادی پیدایش پرسپکتیو خطی در نقاشی متأخر صفوی

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر ،دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

از اواسط دورة صفوی با اوج گرفتن مراودات تجاری و فرهنگی ایران با غرب، تحولی اساسی در شیوة نمایش «فضا» در نقاشی ایرانی پدیدار گشت. از این زمان «پرسپکتیو» به شیوه‌‌هایی گوناگون در نقاشی ایرانی به کار بسته شد که تا دوران معاصر تأثیری عمیق بر فضای نقاشی ایرانی داشت. خاستگاه تاریخی این تکنیک رنسانس اروپایی بود، بنابراین ورود این تکنیک به نقاشی ایرانی می تواند تصویرگر نخستین بارقه‌های تأثیرات غربِ مدرن بر نقاشی ایرانی باشد. پژهشگران کمتر به فرایند «مدرن شدن» نقاشی ایرانی از اواسط عهد صفوی توجه کرده‌اند و اغلب پژوهش ها متوجه سبک سنتی نگارگری ایرانی بوده است. مسئلة این مقاله «چگونگی پذیرش تکنیک پرپسپکتیو خطی در نقاشی متأخر صفوی» است. برخی صاحب‌نظران به وجود زمینه‌ای اقتصادی در انقلاب علمی و فرهنگی رنسانس‌ قائل هستند. از این منظر پیدایش این تکنیک در نقاشی نیز وابسته به آغازین مراحلِ رشدِ شیوة تولید سرمایه‌داری است. هدف این مقاله تفسیر شکل ویژة کاربست این تکنیک در نقاشی متأخر صفوی در پیوند با زمینة اقتصادی آن دوران است. این تفسیر رویکردی «اقتصادی» دارد و بر اساس روش «همتایی‌» انجام شده است. این روش در پی تشخصی گونه‌ای شباهت ساختاری میان صورت‌بندیِ زیربنایی اقتصادی و اشکالِ روبنایی فرهنگی و هنری در هر دوران است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تکنیکِ پرسپکتیو در نقاشی متأخر صفوی به نحوی ناقص و منطقه‌ای اجرا ‌شده‌است و نقاشان ایرانی «خواستی» برای کاربست دقیق و فراگیر آن بر فضای آثارشان نداشتند. در زمینة اقتصادی نیز در همین زمان به‌دنبالِ تمرکزگرایی قدرت در حکومت صفوی (مخصوصاً از زمان شاه عباس) و انحصاری‌تر شدن «اقتصاد» شرایط برای به ظهور کارگران آزاد و تجار مستقل به عنوان ملزومات مناسبات تولیدی سرمایه‌داری فراهم نشد. بنابراین فرهنگ «کمی‌باور» مبتنی بر آن شیوة تولید نیز امکان رشد نیافت. علی‌رغم آشنایی و نیاز دستگاه حکومت صفوی به کالاهای تکنولوژیکِ غرب، «شیوة تولید» این کالاها دراین زمان نتوانست در اقتصاد ایران ریشه بدواند. نتایج این پزوهش حاکی از آن است که کاربست تکنیک پرسپکتیو در نقاشی ایرانی به صورت ساختاری مشابه نحوة ورود و مصرف این کالا‌های تکنولوژیک است. یعنی نگاه پرسپکتیوی در نقاشی ایرانی نتوانست «درونی» و «فراگیر» شود. اگر «پرسپکتیو» در نقاشی رنسانس نمادی از اقتصاد سرمایه‌داری در مرحله‌ای خاص از رشد آن باشد؛ این تکنیک در نقاشی ایرانی تنها «بازنمائی» آن نماد است. بازنمائی نمادی که با زمینة اقتصادی خود پیوندی ندارد. در این زمینه کاربست پرسپکتیو خطی در نقاشی متأخر صفوی را می‌توان گونه‌ای «بازنمائی مضاعف» تعبیر کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Perspective as commodity: Economic Context of Appearance of Linear Perspective in Late Safavid Painting

نویسندگان [English]

  • abdollah aghaie 1
  • mehd ghadernezhad 2
1 PH. D. candidate in Art Research, Art university of Isfahan.
2 PH. D. Candidate in Art research, Art university of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

From the mid-Safavid era and with the rise of commercial and cultural exchanges between Iran and West a major transition in mode of displaying "space" in Persian Painting had appeared. This time, Iranian painters has applied "Linear Perspective" in various methods in Persian Painting. The historical origins of this technique were the European Renaissance. Some theorists have considered economic context for the scientific and cultural revolution of Renaissance. In this respect, the appearance of this technique in painting is also dependent on the initial stages of development of the capitalism mode of production. The purpose of this paper is to study the application of this technique in the later Safavid painting and in relation to the economic context of that period. The findings of this study show that linear perspective have been applied incomplete and regional in late Safavid paintings and Iranian painters had not a serious will for accurate and comprehensive application of this technique in their works. at the same time, in economical context, following the centralization of power by Safavid (especially from the reign of Shah Abbas) and the monopolizing of the "economy", the conditions for the emergence of free workers and independent merchants as requirements of production relations of capitalism had not provided. And so, the culture based on this method of production had not the possibility of development. Despite the familiarity and the needs of Safavid to the technological goods of West, in this time, "the mode of production" of these goods couldn't roots in economy of Iran. It appears that the application of technique of linear perspective in Persian Painting, structurally, be like the entering and use of these technological goods. That is, perspective looking in Persian Painting couldn't had been internalized. If perspective in Renaissance painting is a symbol of the capitalism economy at certain stages of its growth, this technique in Persian painting is only a "representation" of that symbol. A symbol that will not ether refer to its economic context.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Economic context
  • Mode of production
  • Late Safavid painting
  • Space
  • perspective