بازشناسی انواع محوطه های باز در باغ های تاریخی بیرجند؛ با تمرکز بر باغ های رحیم آباد، امیرآباد، شوکت آباد، بهلگرد و اکبریه

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد معماری منظر از دانشگاه شهید بهشتی تهران

2 عضو هیئت علمی گروه تاریخ معماری و مرمت ابنیه و بافت دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی تهران

چکیده

باغ ایرانی به عنوان پدیده‌ای چند لایه، نیازمند مطالعات گوناگون است. بخشی از این مطالعات به کالبد و ساختار فیزیکی باغ برمی‌گردد. از آنجا که غالب پژوهش‎ها در حوزة باغ ایرانی، به باغ های شناخته شده‌تر، صورت کلی و ساختار نسبتاً مشابه آن‌ها پرداخته‌اند، بررسی انواع دیگر باغ ایرانی، می‌تواند دریچه‌ای باشد به فهم صحیح‌تر این پدیدة تاریخی و فرهنگی. انواع و گونه‌های مختلفی که اگر چه در کلیت متشابهند، اما با توجه به نیازهای جریان زندگی درونشان، متنوع هستند.
یکی از انواع صورت‌های متنوع باغ ایرانی، ترکیب کلیت باغ با انواع فضاهای باز خردتر است. باغ ایرانی، در کلیت خود عرصه‌ای باز و فراخ است، اما می‌تواند انواع دیگری از فضاهای باز را در مقیاس‌های خرد، در خود و یا در پیوست با خود داشته‌باشد و ترکیبی تازه پدید آورد. نمونه‌های شاخص این ترکیب را در مجموعه باغ‌های تاریخی بیرجند می‌توان یافت. این باغ‌ها، با ساختار کلی تقریباً مشابه، ترکیبی از محوطة اصلی منظم و ساده با فضاهای باز کوچکتر هستند، از حیاطی کوچک در قوارة اتاق تا محوطه ای وسیع که خود به تنهایی به باغی می‌ماند. این فضاهای باز که در انواع متعدد به محوطة باغ‌ها پیوست شده‌اند شامل حیاط اندرونی، حیاط گشوده به باغ، حیاط بارانداز، حیاط ورودی، مهتابی، بام، صفه، شارمی، میدانچه، جلوخان و باغ زراعی هستند.
مقاله ابتدا فضاهای باز مذکور را تشریح می‌کند، تا تصویری روشن از آن‌ها ارائه دهد و سپس به نقشی که هریک در کلیت مجموعه ایفا می‌کنند، می‌پردازد. نقش‌هایی در ارتباط با وجه سکونت و تفرج درون باغ و ساختار هندسی باغ. مهیا ساختن حریم اندرون برای سکونت و فراهم آوردن حوزه‌های مختلف فعالیت از طریق فضاهای باز ضمیمة باغ، وجه سکونتی این باغ ها را کامل کرده است. از سویی این عرصه‌های باز، گاه خود مجالی برای آراسته شدن به حساب آمده‌اند و یا به واسطة فراهم نمودن امکان نظارةباغ، تکمیل کنندة وجه تفرج باغ بوده‌اند. هم چنین از طریق ایجاد سلسله مراتب و امکان گسترش باغ و نیز امکان گرد هم نشاندن ساختمان‌های باغ حول این فضاها، در تکمیل ساختار هندسی باغ نقشی مؤثر داشته اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying Types of Open Space in Historical Gardens of Birjand: Rahim Abad, Amir Abad, Shokat Abad, Behlgard and Akbariyyeh gardens

نویسندگان [English]

  • mohammad javad Bina 1
  • Ladan Etezadi 2
چکیده [English]

Examination of a Persian Garden as a multi-layered phenomenon includes various aspects. Part of it relates to the material and physical structure of the garden. Since the main body of research on Persian Gardens considers well-known gardens and their specific and partly similar scheme, examination of a different type of a Persian Garden can open a window to better understand this historical/cultural phenomenon. Although all different types are generally similar, they differ in accordance to different life demands.
One of various types of a Persian Garden combines the main enclosure with other smaller open spaces. Since the whole garden area is open and wide, it can also integrate with other types of smaller scale open spaces to create new combinations. Historical gardens of Birjand are one of the most prominent examples of this type of combination. These gardens are composed in an orderly yet simple layout, and integrated with smaller open spaces ranging from the scale of a small yard to that of an extensive area like a garden itself. These open spaces attach to the garden in a number of ways such as: andarun courtyard, open courtyard, loading area, entrance yard, mahtabi , roof, soffeh, sharemi, meydan-cheh, jelo-khan, and agricultural field.
In this paper, these open spaces are described first to form a clear image of each, and next, presents the roles of each in their total composition. This can be assessed in terms of residence, recreation, and geometrical structure of a garden. The andarun area in addition to various types of attached, functional open spaces contribute to the residential aspect of a garden. Moreover, these open areas sometimes provide special views to the garden or become such significant as to deserve design, contributing to the recreational aspect.
Furthermore, they create hierarchy and provide the possibility of extension of the garden space, in addition to making room for various buildings. These are all effective roles that complement the geometric structure of a garden.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "historic gardens of Birjand"
  • "courtyard"
  • "openspace"
  • "pleasure"
  • "dwelling"