تحلیل اثرات گسترش برنامه‌ریزی‌نشدة بزرگ‌شهرها بر محیط طبیعی پیرامون: رویکردی ویژه به منطقة بزرگ‌شهری تهران

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

طرح مشکل: بزرگ‌شهرها در جوامع بیشتر و کمتر توسعه‌یافته، به منظور بهره‌مندی از صرفه‌های ناشی از مقیاس تشکیل می‌شوند و در پی آن، با ایجاد پیوندهای فضایی- کارکردی با حوزه‌های پیرامون، منطقه‌های‌بزرگ‌شهری شکل می‌گیرند. افزایش تمرکز و تشدید فعالیت‌ها (مسکونی و غیرمسکونی) در این منطقه‌های‌بزرگ‌شهری، همواره رابطة مستقیمی با افزایش صرفه‌های ناشی از مقیاس ندارد و آستانه‌های جمعیتی، اکولوژیکی و جز آن ظرفیت تمرکز و میزان گسترش آن‌ها را تعیین می‌کنند. گذر برنامه‌ریزی‌نشده از این آستانه‌ها در بسیاری از منطقه‌های-بزرگ‌شهری، منشا شکل‌گیری و انباشت مشکلات فضایی بسیار، بویژه در عرصة محیط‌طبیعی، است.
هدف: هدف این مقاله، با رویکرد توصیفی- تحلیلی، آنست که در منطقه‌های‌بزرگ‌شهری و در فضای تحلیل مورد نظر این مقاله، یعنی منطقة بزرگ‌شهری تهران، به بحث برنامه‌ریزی‌نشدگی فضاهای شکل‌گرفته در اثر گسترش بزرگ‌شهرها پرداخته شود. در مورد پیامدهای چنین گسترشی در فرایند برنامه‌ریزی و سیاستگذاری بزرگ‌شهرها و منطقه‌های‌بزرگ‌شهری، در یک زمینۀ عمل تخصصی برنامه‌ریزی‌ اندیشید؛ تا بتوان با تولید و بازتولید مشکل‌های گسترده و پابرجا در این زمینه رویارویی نمود. بر پایۀ تحلیل اثرات گسترش برنامه‌ریزی‌نشدة منطقة‌بزرگ‌شهری تهران بر محیط‌طبیعی پیرامون آن، پیشنهاداتی به منظور یافتن و استقرار رهیافت و سازوکاری تدبیرشده برای برنامه‌ریزی و مدیریت این منطقه، با هدف تعدیل مشکلات محیط‌‌طبیعی، ارائه می‌شود.
روش کار: در این مقاله به منظور شناسایی و تحلیل تغییرات ناخواسته و منفی ایجاد شده در محیط‌طبیعی، ناشی از گسترش برنامه‌ریزی‌نشدة منطقة بزرگ‌شهری تهران؛ روشکاری متشکل از فرایندی سه مرحله‌ای اختیار شده است. در مرحلة نخست به منظور دستیابی به اصول راهنمای تحلیل گسترش منطقه‌های‌بزرگ‌شهری، پایه‌های نظری مرتبط با موضوع بازبینی و تجارب جهانی جوامع بیشتر و کمتر توسعه‌یافته مقایسه می‌شود. در مرحلة دوم به منظور یافتن روش و معیارهای مناسب تحلیل اثرات گسترش منطقه‌های‌بزرگ‌شهری بر محیط طبیعی پیرامون، روش‌های ارزیابی اثرات زیست‌محیطی، بازبینی می‌شود. و در مرحلة سوم، به کمک اصول راهنمای حاصل شده، اثرات گسترش منطقة بزرگ‌شهری تهران بر محیط‌طبیعی پیرامون آن، شناسایی و تحلیل می‌شود.
دستاورد: در بیشتر مواردگسترش منطقه‌های‌بزرگ‌شهری برنامه‌ریزی‌نشده است و اثرات آن بر محیط‌طبیعی، نه ازپیش تدبیرشده‌است و نه تفکر در مورد پیامد چنین گسترشی در فرایند برنامه‌ریزی و سیاستگذاری بزرگ‌شهرها و منطقه‌های‌بزرگ‌شهری، مطرح و درنظرگرفته شده است. چنین اغماض مهمی، به تولید و بازتولید مشکل‌های گسترده و پابرجایی چون اغتشاش فضایی (با توجه به تمام ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سازمانی و کالبدی) و تشدید مشکلات از پیش موجود در تمام آن ابعاد منجر شده؛ که موجب اتلاف منابع و سرمایه‌هایی چون سرمایه‌های اقتصادی، اجتماعی و کالبدی می‌شود. دستاورد اصلی این مقاله، بر پایۀ تحلیل اثرات منفی چنین گسترشی، تاکید بر بایستگی استقرار سازوکار تدبیرشدۀ برنامه‌ریزی، سیاستگذاری و مدیریت‌ منطقه‌های‌بزرگ‌شهری، بویژه درفضای تحلیل مورد نظر این مقاله، است؛ تا از طریق استقرار چنین سازوکاری، زمینه‌ای برای کاهش‌یافتن، گشوده‌شدن و پیش‌گیری از تشدید مشکلات فراهم ‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysing the impact of unplanned metropolitan growth on the peripheral natural environment: special reference to the metropolitan region of Tehran

نویسندگان [English]

  • Zohreh Abadi Daneshpour
  • masoud tarantash
چکیده [English]

Problem: Metropolitan cities In the More and Less Developed Countries (MDCs & LDCs) have been established for exploitation of economies of scale, hence metropolitan regions shaped by spatial-functional linking with peripheral areas. Increasing density and intensifying activities (housing and non-housing activities) in metropolitan regions aren't directly relevance to economies of scale; density and growth boundaries are determined by threshold population, ecological threshold, etc. Unplanned departure from mentioned thresholds creates and accumulating spatial problems in many metropolitan regions, especially in natural environments.
Purpose: Main purpose of this article, with descriptive-analytical approach, is discussing the unplanned spaces, shaped by metropolitan regions growth, and the metropolitan region of Tehran. Afterwards, consequence of unplanned growth discussed through planning and policy making process; for controlling produce and reproduce extended problems. Based on analysing of environmental impact of unplanned growth in the metropolitan region of Tehran, some recommendation extracted to establish a planning and managing mechanism to reduce natural environmental problems.
Methodology: For Identification and analysing unpleasant changes in natural environment, due to unplanned growth in metropolitan region of Tehran; a procedure has chosen in three steps: a) Theoretical foundation was reviewed, and also experiences from more and less developed countries compared to find a method for analysing metropolitan regions growth. b) Environmental Impact Assessment (EIA) methods reviewed to find appropriate method and indicators for analysing impact of metropolitan region growth on the peripheral natural environment. c) Impact of unplanned growth on the peripheral natural environment in the metropolitan region of Tehran defined and analysed by extracted method in step “b”.
Achievement: Generally, metropolitan regions growths are not planned and their natural impacts are not considered in planning and policy making process. This connivance will lead to produce and reproduce extended problems, like spatial confusion in economic, social, organisational and physical aspects; that causes exhaustion of resources and wasting economic, social, and physical capital. The main result of this article through the analysing the impact of metropolitan region growth on peripheral natural environment, is Emphasizing on establishing a planning and policy making mechanism in metropolitan regions to reducing, solving and preventing related problems.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Metropolitan region of Tehran
  • Unplanned growth
  • natural environment
  • Environmental Impact Assessment (EIA)
  • Ecological Footprint