شناخت عوامل مؤثر بر شکل‌گیری گورستان‌های تاریخی (با تأکید بر گورستان‌های تاریخی شهر تهران)

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری مرمت بناها و بافت‌های تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.

2 دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.

3 دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان و مدرس مدعو دانشگاه تهران، ایران.

چکیده

بیانمسئله:گورستان‌های تاریخی محملی برای اجتماع نشانه‌ها به شمار می‌روند و تاریخ، فرهنگ، هویت و حافظة جمعی سکونت‌گاه‌های انسانی را در خود جای داده‌اند. علی‌رغم تأکید پژوهشگران علوم انسانی بر اهمیت وجودی این عرصه‌ها و انجام برخی مطالعات پایه، نه تنها تعریف مشخصی از مفهوم گورستان تاریخی در کشور وجود ندارد، بلکه به‌واسطۀ ضعف در شناخت این عرصه‌ها، سیاست مدونی در مواجهه با آنها دیده نمی‌شود؛ به‌گونه‌ای که این امر در کنار مرگ‌گریزی انسان معاصر، تصویب قوانین شهری مخرب و مداخلات غیرمسئولانه، توسعه شتابان سکونت‌گاه‌ها، وندالیسم و انفعال علوم حفاظت، شهرسازی و مدیریت شهری سبب از بین رفتن گورستان‌های تاریخی کشور شده است.
هدفپژوهش: هدف این پژوهش، شناخت ماهیت گورستان تاریخی و ارائۀ تعریف بومی از این عرصه‌های ویژه است. از همین رو، پژوهش می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد که مفهوم گورستان تاریخی چیست و چه پارامترهایی بر شکل‌گیری ساختار این محوطه‌های تاریخی مؤثر است؟
روشپژوهش:با توجه به کمبود منابع دردسترس که امکان شناخت متغیرهای پژوهش را دشوار ساخته است، پژوهش حاضر، چیستی گورستان‌های تاریخی را به‌مثابه متن قابل قرائت موضوع مطالعۀ خود دانسته و با بهره‌گیری از روش تحقیق نظریۀ زمینه‌ای (گراندد تئوری) و طی سه مرحلة کدگذاری باز، محوری و انتخابی، به آنالیز داده‌های محیطی حاصل از بررسی گورستان‌های تاریخی ابن بابویه، امام‌زاده عبدالله، ارامنه دولاب و ظهیرالدوله در شهر تهران و انطباق آنها با اسناد کتابخانه‌ای پرداخته است.
نتیجه‌گیری:کدگذاری‌ها و آنالیز داده‌ها مشخص نموده است که می‌توان پارامترهای سازندۀ گورستان‌ها را در دو طبقۀ پارادایم‌های بیرونی و درونی و در شش مقولۀ بستر، بافت، ساختارهای فرهنگی-اجتماعی، تاریخ، کالبد و منظر مورد بررسی قرار داد. نتایج مطالعات نشان می‌دهد: گورستان‌های تاریخی به‌عنوان گونه‌ای از مناظر فرهنگی انسان‌ساخت، عرصه‌های تدفینی نشانه‌دار با قدمت بیش از 100 سال هستند که محدودۀ آنها مشخص بوده و دارای دوره‌های توسعه و گسترش هستند. ویژگی بارز این محوطه‌ها، ارتباط ساختاری محیط پیرامون و چیدمان درونی آنهاست که در منظرپردازی‌های طبیعی و انسان‌ساخت گورستان تجلی یافته و با نظام مشخصی از یادمان‌ها و نشانه‌های انتزاعی غنی شده‌اند. این گورستان‌ها، دارای جنبه‌های مختلف دینی- مذهبی، فرهنگی- اجتماعی و یادمانی بوده و به‌واسطة دفن مشاهیر جامعه مورد احترام شهروندان و محل رجوع آنها هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Recognition of Effective Factors of the Formation of Historical Cemeteries By Focusing on Historical Cemeteries of Tehran

نویسندگان [English]

  • Kaveh Mansoori 1
  • Mohammad Masoud 2
  • Mohammad Saeid Izadi 3
1 Ph. D. Candidate in Conservation of Historic Monuments & Fabrics, Isfahan University of Arts, Iran.
2 Department of Architecture & Urbanism, Isfahan University of Arts, Iran
3 Department of Architecture & Urbanism, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده [English]

Problem Statement: As everlasting places, cemeteries have the same history as the cities they are located. Historical cemeteries acts as collective memory of the society and represent the identity of their primitive participants. Although academic researchers and experts emphasis on different values lied in the burial landscapes and their important role in the society, there is no precise definition for the concept of historical cemeteries. This issue, added to other factors, like various attitudes of modernity facing the concept of life and death, destructive interventions and inappropriate urban legislations, rapid development of urban areas, modern vandalism and the passive approach of relative sciences like urban planning & management and conservation etc. caused historical cemeteries to face different perturbation.
Aims: Emphasizing on the importance of historic cemeteries as a principal component of human settlements, the present study tries to give an appropriate answer to these questions: What is the definition of a Historic Cemetery? Which elements are important in the formation process of these historical sites?
Research Method: Using hermeneutical approach to read the cemetery as a text, this research uses the Grounded Theory (GT) methodology (Open Coding, axial Coding & Selective Coding) to analyze the environmental data gathered from four case studies in Tehran (Ibn Babawayh, Emamzadeh Abdullah, Dulab Armenian Cemetery & Zahir-ol-Doleh).
Conclusion: Iran historic cemeteries are formed by six main components (context, urban fabric, socio-cultural factors, history, physical ingredients and landscape) and can be classified in two categories (Internal & External Paradigm). A data-based theory shows that historical cemeteries are, in fact, cultural landscapes. By definition, these cemeteries consist of sets dating back more than 100 years and having a designated area. The obvious characteristic of such a landscape is a fundamental connection between its internal layers with the surrounding context that is a combination of natural and manufactured elements itself. Enriched by monuments, sculptures and abstract motives, these places have different religious, socio-cultural & monumental aspects and are respected by various groups of the society (local, township, regional & country). Iranian historical cemeteries express a fundamental relation between urban landscape, historical factors, human organization power and undeniable role of water and plants, enriching the existing fabrics through architectural and artistic concepts. Presence of symbols and mythical believes, as well as architectural monuments and historic events occurred in such places, bring a new essence into the burial fields that is both culturally and historically prosperous. By adding a ‘historical’ adjective to cemetery, this could be a subject of a specified discipline entitled ‘the Eco-historical environments’ that needs to provide an appropriate platform to guarantee the constant life of cemeteries as collective memorials of the cities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Historical Cemetery
  • Cultural landscape
  • Shaping Factors
  • Grounded Theory (GT)

آریس، فیلیپ. (1392). تاریخ مرگ (ترجمة محمد جواد عبداللهی). تهران: نشر علم.

استراس، آنسلم و کوربین، جولیت. (1390). اصول روش تحقیق کیفی، نظریه مبنایی، رویه ها و شیوه‌ها (ترجمة بیوک محمدی). تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

بانی‌مسعود. (1390). معماری معاصر ایران. تهران: انتشارات هنر معماری قرن.

بهزادفر، مصطفی. (1390). هویت شهر؛ نگاهی به هویت شهر تهران. تهران: مؤسسه نشر شهر.

پارساپژوه، سپیده. (1388). گورستان از ابتدا تاکنون، مروری اجمالی بر تاریخچه تدفین. فصلنامه ایرانشهر، 4(13)، 31-24.

پارسی، فرامرز. (1386). محیط‌های تاریخی طبیعی؛ مفهومی نو در مرمت. مجله هفت شهر، (12)، 82-78.

پارسی، فرامرز. (1391). مصاحبه نگارنده با فرامرز پارسی.

حائری و همکاران (1384). طرح ساماندهی گورستان‌های تاریخی، متبرکه و متروکه تهران، مجلد 82-1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

حائری، محمدرضا. (1385). شناخت گورستان‌های تاریخی شهر تهران. تهران: سازمان بهشت زهرا.دو ماهنامه معمار. (1389). ویژه‌نامه مرگ. شماره 63.
رضایی، مهدی. (1383). آفرینش و مرگ در اساطیر. تهران: انتشارات اساطیر.

سازمان بهشت زهرا. (1381). مجموعه گزارش‌هایی از گورستان‌های تاریخی تهران.

سازمان زیباسازی شهرداری تهران. (1395). سند راهبردی توسعه پایدار گورستان‌های تاریخی منطقه 14. تهران: سازمان زیباسازی شهرداری تهران.

عقابی، محمد مهدی. (1378). آرامگاه‌های ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.

فیضی، محسن و رزاقی اصل، سینا. (1388).  گورستان‌ها به مثابه مناظر فرهنگی. فصلنامه ایرانشهر، 4(13)، 24-20.

قهرمانی، یونس (1394). طرح ساماندهی گورستان ظهیرالدوله، پایان نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.

کرمی، فریدون. (1392). معرفی و تحلیل مفاهیم نقوش سنگ مزارهای تاریخی منطقه گوران کرمانشاه، پایان‌نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

کریمان، حسین. (1345). ری باستان (جلد اول). تهران: نشر انجمن آثار ملی.

مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد. (1385). طرح ساماندهی گورستان تخت فولاد (دفتر فنی).

منصوری، کاوه و مسعود، محمد. (1394). تبیین جایگاه گورستان‌های تاریخی به مثابه مناظر فرهنگی. مجله بوم، (3).

منصوریان، یزدان. (1386). گراندد تئوری: نظریه‌سازی استقرایی براساس داده‌های واقعی. فصلنامه پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی.

مهندسان مشاور عمارت خورشید. (1389). طرح احیا و ساماندهی حریم منظری گورستان تاریخی ابن‌بابویه. تهران.

مهندسین مشاور فربوم شهرپارس. (1394). طرح ساماندهی گورستان دارالسلام شیراز.

مهندسین مشاور سازواره نو. (1380). مطالعات پژوهشی گورستان ظهیرالدوله تهران.

وزیری‌زاده، علیرضا. (1388). سیر تحول گورستان‌های تاریخی شهر تهران. فصلنامه ایرانشهر، 4(13)، 72-64.

 Berg, Sh. P. (1992). Approaches to Landscape Preservation. Treatment at Mount Auburn Cemetery, APT Bulletin, 24 (3/4), 52-58.

Colvin, H. (1991). Architecture and the Afterlife. New Haven: Yale University Press.
Curl, J. S. (1993). A Celebration of Death. London: Bats ford.
Curl, J. S. (1999). Oxford Dictionary of Architecture. Oxford: Oxford University Press.
Curl, J. S. (2001). Kensal Green Cemetery: the Origins and Development of the General Cemetery of All Souls. Kensal Green, London, 1824-2001, London: Phillimore.
Darnall, M. (1983). The American Cemetery as Picturesque Landscape: Bellefontaine, St. Louis. Winterthur Portfolio, 18(4), 249-269.
Francis, D. (2008). Cemeteries as cultural landscapes.Mortality: Promoting the interdisciplinary study of death and dying, 8(2), 222-227.
Francis, D., Kelleher, L. & Neophytou, G. (2003). the Secret Cemetery. Oxford: Berg.
King, G. K. (2004). Michigan Historic Cemetery Preservation Manual. Michigan: Michigan State Historic Preservation Office.
Kolbuszewski, J. (1995). Cemeteries as a text of culture. In O. Czerner & I. Juszkiewicz (Eds.), Cemetery art. Wroclaw: ICOMOS.
Meyer, R. (1997).Cemeteries. In G. Goreham (Ed.), Encyclopedia of rural America. Oxford: ABCClio.
Meyer, R. E. (Ed.) (1992). Cemeteries and Grave markers: Voices of American Culture. Logan, Utah: Utah State University Press.
Meyer, R. E. (Ed.) (1993). Ethnicity and the American Cemetery, Bowling Green. OH: Bowling Green State University Popular Press.
Miller, D. Sh. & Rivera, J. D. (2006).The Cemetery and the Creation of Place. Space and Culture, (9), 334-351.
Reimers, E. (1999). Death and identity: graves and funerals as cultural communication. Mortality, 4(2), 147-166.
Rugg, J. (1998). The emergence of a new burial form: cemetery development in the first half of the nineteenth century. In M. COX (Ed.), Grave matters: a history of burial 1700- 1850. York: Council for British Archaeology.
Rugg, J. (2010). Defining the place of burial: What makes a cemetery a cemetery? Mortality: Promoting the interdisciplinary study of death and dying, 5(3), 259-275.
Taylor, T. (2000). Beyond the Grave. Alton: Whitechapel Productions Press.
Warner, W. L. (1959). The living and the dead: a study of the symbolic life of Americans. Westport,CT: Greenwood Press.
Worpole, K. (2003). Last landscapes: the architecture of the cemetery in the West. London: Reaktion.