فضامندی و بدن‌آگاهی: بازخوانش مفهوم فضا در تجربۀ معماری (نمونۀ موردی: موزۀ هنرهای معاصر تهران)

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری تخصصی معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی.

2 استادیار گروه معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.

3 استادیار و عضو هیأت علمی گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی.

چکیده

بیانمسئله:شاید بتوان یکی از وجوه تمایز انسان مدرن با انسان به‌سربرده در دنیای سنت را کثرت تجربه‌های فضا-مکان برشمرد. زیست انسان در پهنۀ طبیعی و اجتماعی، نه تنها دارای تاریخی معرفتی و نظری است، که دارای ادراک‌های متمایز و گوناگون در تجربۀ مکان‌های طبیعی و اجتماعی است. این تجربۀ متمایز در طول تاریخ، دارای روحی منحصربه‌فرد از یک سو و روحی مشترک در کالبد بشری از سوی دیگر است. لیکن در گفتمان‌های غالب معماری، بدن و ویژگی‌های جسمانی و کالبدی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است و بدن صرفاً به‌عنوان ابژه‌ای منفعل تلقی شده است.
هدف:این پژوهش بر آن است که به بررسی ادراک بدنی به‌مثابه منبع الهامی برای بازتعریف مفهوم فضا در تجربۀ معماری بپردازد. نمودهای خوانش فضا با واردکردن عنصر ادراکات بدنی و بررسی درهم‌تنیدگی حواس انسانی در ادراک از فضا از اهداف فرعی پژوهش است.
روشتحقیق:این تحقیق به لحاظ «ماهیت» پژوهش، از گونة تحقیقات کیفی با رویکرد فلسفی پدیدارشناسی هرمنوتیک و به لحاظ «قصد» از پژوهش، تفسیری است که به تولید بینش جدید می‌پردازد. بدین ترتیب یافته‌های آن در بهبود دانش موجود در باب موضوع مورد مطالعه به کار می‌آید (دانش‌افزایی)، لذا نتایج آن، خالص است. منطق پژوهش، استقرایی است. در پژوهش حاضر، از مصاحبۀ عمیق جهت استنباط و استخراج «امر ناخودآگاه» از بطن پاسخ مصاحبه‌شوندگان استفاده شده است. روش تحلیل داده‌ها، تحلیل محتوای کیفی و شامل کدگذاری باز و محوری است.
نتیجه‌گیری:نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که خوانش پدیداری از تجربۀ ادراک از فضا به سه رستۀ «ادراک تام، درک پویا از فضا به‌واسطۀ حواس»، «فضا، واسطه‌ای بر ادراک نوستالژی جمعی» و «فضا به‌مثابه امکان شهود و درک دیگری» قابل تفکیک است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spaciousness and body awareness: rereading the concept of space in architectural experience Case study: Tehran Museum of Contemporary Art

نویسندگان [English]

  • Amirhossein Sayyad 1
  • Afra Gharibpour 2
  • Mahsa Delshad Siyahkali 3
1 Ph.D Candidate, Department of Architecture, Rasht Branch, Islamic Azad University, Rasht, Iran
2 Faculty of Architecture and Urban Planning, College of fine arts, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Faculty of Architecture and Urban Planning, Lahijan Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Statement of the problem: The variety of space-place experiences can be regarded as a feature that differentiates modern men from traditional men. Man’s existence across natural and social realms, not only has a theoretical and epistemological history but also various distinctive perceptions of experiencing natural and social places. Throughout history, distinctive perceptions have had a unique spirit on one hand and a common spirit in human body on the other. Nevertheless, body and its corporeal and physical characteristics have not been given their due attention in dominant architectural discourses. Body has always been considered a passive object.
Purpose: The present study aims to investigate bodily perception as a source of inspiration for redefining the concept of space in architectural experience. The secondary purposes of the study include examining the manifestations of reading space by incorporating bodily perceptions, as well as scrutinizing the integration of human senses in space perception.
Methodology: The current study is qualitative and uses a hermeneutic phenomenological philosophical approach. The study is “interpretive” in terms of research “purpose”, and aims to produce new insights so as to use the findings to improve the existing knowledge about the topic of interest. Hence, the “results” are “pure”. The “logic” of the study is “inductive.” In the present study, a deep interview was conducted to infer and extract the “subconscious” from the responses of interviewees. The data analysis method includes qualitative content analysis via open and axial coding.
Conclusion: The results suggest that phenomenal reading of spatial perception experience can be categorized into three levels of complete perception, dynamic perception of space through senses; space as a medium for perceiving collective nostalgia, and space as the possibility of intuition and perception of the other.

کلیدواژه‌ها [English]

  • embodiment
  • experience
  • Perception
  • senses
  • Space

اعتماد، شاپور (گردآورنده و مترجم). (1377). فلسفه تکنولوژی/ آثاری از مارتین هایدگر، دُن آیدی، یان هکینگ، تامس کوون، دونالد مکنزی. تهران: نشر مرکز.

اکبری، علی. (1395). بدن، ادراک فضا و خلق مکان. قابل دسترس در: http://anthropology.ir/article/31599.html.

بانی‌مسعود، امیر. (1390). معماری معاصر ایران؛ در تکاپوی بین سنت و مدرنیته. تهران: هنر معماری قرن.

بخارایی، صالحه. (1394). فضامندی: وجوه، حدود و عوامل تاثیرگذار. صفه، 25(69)، 18-5.

دایم، مریم و جزپیری، علی‌رضا. (1395). خلق فضای معماری در تمدن ایرانی با رویکرد پدیدارشناسی. دومین همایش بین‌المللی معماری، عمران و شهرسازی در آغاز هزاره سوم. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری سلوی نصر.

دو وینیمون، فردریک. (1393). بدن‌آگاهی. در مجموعة دانشنامة فلسفة استنفورد (ترجمة مریم خدادادی). تهران: ققنوس.

خبازی کناری، مهدی و سبطی، صفا. (1395). «بدن‌مندی» در پدیدارشناسی هوسرل، مرلوپونتی و لویناس. حکمت و فلسفه، 12(3)، 97-75.

سوهانگیر، سارا و نصیر سلامی، محمدرضا. (1393). الگوهای خلق فضا در معماری با تکیه بر پارادایم‌های نظری پسامدرن. باغ نظر، 11(28)، 78-65.

ضرغامی، اسماعیل و بهروز، سید محمد. (1394). نقش و مفهوم فضا در بازآفرینی نظریه معماری و علوم اجتماعی. مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، 7(2)، 99-81.

کارمن، تیلور، و هنسن، مارک ‌بی. ان. (1391). مرلوپونتی: ستایشگر فلسفه (ترجمة هانیه یاسری). تهران: ققنوس.

لویناس، امانوئل. (1391). زمان و دیگری (ترجمة مریم حیاط شاهی). تهران: شرکت نشر نقد افکار.

ماتیوز، اریک. (1387). درآمدی به اندیشه‌های مرلوپونتی (ترجمة رمضان برخورداری). تهران: گام نو.

مرتضوی، شهرناز. (1367). روانشناسی محیط. تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

مرلوپونتی، موریس. (1391). جهان ادراک (ترجمة فرزاد جابرالانصار). تهران: ققنوس.

نوربرگ شولتز، کریستین. (1381). مفهوم سکونت: به سوی معماری تمثیلی (ترجمة محمود امیر یار احمدی). تهران: نشر آگه.

 نوربرگ شولتز، کریستین. (1389). روح مکان به سوی پدیدارشناسی معماری (ترجمة محمدرضا شیرازی). تهران: نشر رخداد نو.      

نوروز برازجانی، ویدا. (1397). روش‌شناسی پژوهش کیفی. تهران: یادآوران.

نوروز برازجانی، ویدا و جوادی، محمدرضا. (1395). بازیابی سازمان فضایی باغ شهر صفوی قزوین از منظر پدیدارشناسی هرمنوتیک. تهران: یادآوران.

یزدانیان، احمد و داداش پور، هاشم. (1396). مسئلة حضور در فضا: آگاهی و عاملیت فضایی، با تأکید بر فضای عمومی شهر. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 7(26)، 91-73.

Akhtar, Sh. (2010). The Paradox of Nature: Merleau-Ponty’s SemiNaturalistic, Critique of Husserlian Phenomenology (Unpublished Doctoral Dissertation). Marquette-University, Milwaukee, Wisconsin.

Catelli, S. L. (2007). Merleau-Ponty and Environmental Philosophy: Dwelling on the Landscapes of Thought. New York: State University of New York Press.

Casey, E. S. (2012). Remembering: A Phenomenological Study. Bloomington: Indiana University Press.

Dodd, J. (2017). Phenomenology, Architecture and the Built World: Exercises in Philosophical Anthropology. Leiden/Boston: Brill.

Gallagher, S. (2005). How the Body Shapes the Mind? Oxford: Clarendon Press.

Levinas, E. (1969). Totality and Infinity. (A. Lingis, Trans.). Pittsburgh, Pennsylvania: Duquesne University Press.

Merleau-Ponty, M. (2005). Phenomenology of Perception. (C. Smith, Trans.). London: Routledge.

Shirazi, M. R. (2016). Architectural Theory and Practice, and the Question of Phenomenology: The Contribution of Tadao Ando to the Phenomenological Discourse. (Unpublished Doctoral Dissertation). BTU Cottbus, Brandenburg.

Snodgrass, A. & Coyne, R. (2013). Interpretation in Architecture: Design as a Way of Thinking. London: Routledge.

Tymieniecka, A. T. (Ed.). (2013). Phenomenology of Space and Time: The Forces of the Cosmos and the Ontopoietic Genesis of Life. New York: Springer.