تداوم نشانه‌ها و بقایای معماری "مهری" قفقاز در کلیساهای ارمنستان و گرجستان

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مطالعات عالی هنر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

چکیده

ارامنه، آریایی و هم‌نژاد ایرانیان هستند که به جهت اعتقادی اشتراکات زیادی دارند، از جمله پرستش ایزدان مهر، اناهیتا و اهورامزدا که معمولاً در بلندی‌ها به نیایش آنان می‌پرداختند. رسم برپایی معابد برفراز کوه‌ها و تپه‌‌ها و تبدیل آن به کلیسا و صومعه‌های قرون اولیه مسیحی از این باورها برخاسته چنان‌که نمونه‌های آن در زیارتگاه‌های بی‌شماری بر تپه‌ها و کوه‌ها وجود دارد که پیشینة آنان به گذشته‌های دور و زمان نیایش مهر و اناهیتا و زرتشت باز می‌گردد. در زمان هخامنشیان ایزدان سه‌گانه پرستیده می‌شدند ... در زمان پارتیان نیز مورد توجه دین عمومی و حتی دین رسمی بوده‌اند، اگرچه ما متونی مؤید این امر در ایران نداریم اما مدارک کتبی نسبت به وجود آن در ارمنستان به دست آمده است. میترا در ارمنستان از ایزدان بسیار محبوب و مورد علاقه و احترام فراوان بوده که معابد بسیار و برجا مانده از مهرپرستی پس از مسیحیت در شرق ارمنستان اهمیت و حضور مهر را در این منطقه تأیید می‌کند. در زمان ساسانیان و با رونق گرفتن آیین زرتشت، میترا در ردیف یکی از ایزدان آمده، در مهریشت می‌بینیم که چگونه بی آنکه خبری از میترای کبیر هخامنشی و اشکانی باشد،‌ میترا با هویتی زیباتر، با هزار گوش و هزار چشم قدم به عرصه وجود می‌گذارد. سرزمین قفقاز به خصوص ارمنستان از مناطق مهم پرستش میترا پیش از مسیحیت بوده است. بنا به نظر مشهور پژوهشگران، ارمنستان اولین جایگاه رسمی شدن مسیحیت  است و قدیمی‌ترین کلیسای حکومتی جهان (سنت اچمیادزین3، قرن 4 میلادی) در آنجاست . صومعه های قدیمی که در نقاط کوهستانی و بر بلندی بنا شده اند نشانه هایی از نیایشگاه های باستان را در خود دارند . آنها دارای آثار مهمی از معماری معابد میترایی هستند که اگرچه تبدیل به کلیسا شده‌اند، اما نمونه‌های بسیار اصیل و بکر از تحول مهرپرستی به مسیحیت را به نمایش می‌گذارند. در میان بناهای مذهبی موجود در منطقه قفقاز طی بررسی‌های میدانی آثاری کهن از بازیلیک‌ها (کلیساهای اولیه) و نیایشگاه‌های غاری جلب نظر کردند.  مهرابه های غاری گغارد در نزدیک ایروان، پایتخت ارمنستان نشانه مهمی است که حضور قوی این آیین را در شکل ابتدایی و خالص اولین نیایشگاه ها و تبدیل آن به کلیسا نشان می دهد. فضای غاری کلیسای گغارد در دل صخره های عظیم از کهن ترین نمونه‌های کلیسا در مجاورت غار معبد است که دارای نشانه های مهم چشمه داخل شبستان غاری، پنجره رو به شرق، مذبح و مهراب است. بقایای نیایشگاه باستانی اوپلیستیخه در گرجستان و مهرابه کلیسای قرن چهارم بر فراز تپه ای در همین مکان از نمونه های دیگری است که حضور اولیه آیین مهر و تداوم و دگردیسی آن در مسیحیت را نشان می دهد. این مقاله براساس مطالعات کتابخانه‌ای و برداشت‌های میدانی در سفر علمی - پژوهشی به منطقه قفقاز و تجزیه و تحلیل یافته‌ها از طریق روش تحقیق اکتشافی تنظیم شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Continuity of Caucasus"Mithra" architecture’s signs and remnants in the churches of Armenia and Georgia

نویسنده [English]

  • Shohreh Javadi
چکیده [English]

Armenia was under the influence of Iran during the reign of Median Empire. Regarding the religious point of view, this influence continued until "Gregory, the Illuminator" turned it a Christian country in the middle of third century. Armenians and Persians were of the Aryan race. Furthermore and due to geographical proximity, they had a variety of common points in terms of religious beliefs and creeds. Accordingly, they had left impact on each other. Ancient Iranians were always accustomed to worship God on the high places. As such, they were known for their traditional worship, prayer and hymnody before Ahura Mazda and other deities (Mithra and Anahita). At the time of the Achaemenid Empire, the triple deities were worshiped thereof…. At the time of the Parthian, these deities had also been regarded within the framework of general as well as the official religion. Although we do not have any valid and reliable text on this in Iran, some written texts in Armenia confirm this issue. Mithra had been one of the most popular and respected deities in Armenia. Similarly, there are many temples and remnants of post-Christianity Mithraism in the eastern parts of Armenia that indicate the importance and presence of Mithra in these areas. Mithra was considered as a goddess during the Sassanian and Zoroastrianism. As can be seen in Mihr Yasht ("hymn to Mithra"), while there is no sign of Achaemenid and Parthian great Mithras, She has a beautiful appearance with a thousand eyes and a thousand ears.  The land of the Caucasus, especially Armenia, had been considered among the most important places in which Mithra was worshipped before Christianity. According to renowned researchers, Armenia had been the first place in which Christianity became an official religion. Actually, the oldest state church in the world (St. Etchmiadzin, third and fourth centuries AD) is placed in Armenia. The old monasteries built in the mountains and on the heights are signs of the ancient temples. They have great works of Mithra temples architecture that have converted into churches. However, they can be considered as some authentic and original examples of the evolution of Mithraism to Christianity. Regarding the current religious monuments in the Caucasus as well as field studies conducted on this issue,  there are some ancient works of basilica (early churches) and cave temples. Geghard cavern-like Mithraeum near Yerevan, the capital of Armenia, are important signs pointing to the strong presence of this religion in the form of early pure and primary temples and forming the churches thereof. The cavern-like space of Geghard Church within the massive rocks forms one of the most ancient examples of churches that have been placed in the vicinity of the temples. The church has important signs of a fountain in the cavern-like yard, a window facing East, altar and sanctuary. The ruins of Uplistsikhe ancient temple in Georgia and Mithraem of the Church of the fourth century located on a hill at the same place can be considered as two other examples of the primary presence of Mithraism as well as its continuance and conversion into Christianity. This article has been based on library studies and conclusions drawn from field studies through a scientific-research expedition to the Caucasus as well as a set of analyses conducted via an exploratory research methodology.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mithra
  • Christianity
  • Mithraeum
  • Church
  • Armenia
  • Georgia