مَتاعِ پرسپکتیو : زمینة اقتصادی پیدایش پرسپکتیو خطی در نقاشی متأخر صفوی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر ،دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشجوی دانشگاه هنر اصفهان- دانشکده پژوهش های عالی هنر و کارآفرینی

چکیده

از اواسط دورۀ صفوی با اوج گرفتن مراودات تجاری و فرهنگی ایران با غرب، تحولی اساسی در شیوۀ نمایش «فضا» در نقاشی ایرانی پدیدار شد. از این زمان «پرسپکتیو» به شیوه‌‌هایی گوناگون در نقاشی ایرانی به کار بسته شد که تا دوران معاصر تأثیری عمیق بر فضای نقاشی ایرانی داشت. خاستگاه تاریخی این تکنیک رنسانس اروپایی بود، بنابراین ورود این تکنیک به نقاشی ایرانی می‌تواند تصویرگر نخستین بارقه‌های تأثیرات غربِ مدرن بر نقاشی ایرانی باشد. مسئلۀ این مقاله «چگونگی پذیرش تکنیک پرسپکتیو خطی در نقاشی متأخر صفوی» است. برخی صاحب‌نظران به وجود زمینه‌ای اقتصادی در انقلاب علمی و فرهنگی رنسانس‌ قایل هستند. از این منظر پیدایش این تکنیک در نقاشی نیز وابسته به آغازین مراحلِ رشدِ شیوة تولید سرمایه‌داری است. هدف این مقاله تفسیر شکل ویژة کاربست این تکنیک در نقاشی متأخر صفوی در پیوند با زمینة اقتصادی آن دوران است. این تفسیر رویکردی «اقتصادی» دارد و بر اساس روش «همتایی‌» انجام شده است.  این روش مبتی تشخصی گونه‌ای شباهت ساختاری میان صورت‌بندیِ اقتصادی و اشکالِ فرهنگی و هنری است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تکنیکِ پرسپکتیو در نقاشی متأخر صفوی به گونه‌ای ناقص و منطقه‌ای اجرا ‌شده است و نقاشان ایرانی «خواستی» برای کاربست دقیق و فراگیر آن بر فضای آثارشان نداشتند. در زمینة اقتصادی نیز در همین زمان به‌دنبالِ تمرکزگرایی قدرت در حکومت صفوی (مخصوصاً از زمان شاه عباس) و انحصاری‌تر شدن «اقتصاد» شرایط برای به ظهور کارگران آزاد و تجار مستقل به عنوان ملزومات مناسبات تولیدی سرمایه‌داری فراهم نشد؛ بنابراین فرهنگ «کمی‌باور» مبتنی بر آن شیوة تولید نیز امکان رشد نیافت. علی‌رغم آشنایی و نیاز دستگاه حکومت صفوی به کالاهای تکنولوژیکِ غرب، «شیوة تولید» این کالاها در این زمان نتوانست در اقتصاد ایران ریشه بدواند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که کاربست تکنیک پرسپکتیو در نقاشی ایرانی به صورت ساختاری مشابه نحوة ورود و مصرف این کالا‌های تکنولوژیک است؛ یعنی نگاه پرسپکتیوی در نقاشی ایرانی نتوانست «درونی» و «فراگیر» شود. اگر «پرسپکتیو» در نقاشی رنسانس نمادی از اقتصاد سرمایه‌داری در مرحله‌ای خاص از رشد آن است؛ این تکنیک در نقاشی ایرانی تنها «بازنمایی» آن نماد است. بازنمایی نمادی که با زمینة اقتصادی خود پیوندی ندارد. در این زمینه کاربست پرسپکتیو خطی در نقاشی متأخر صفوی را می‌توان گونه‌ای «بازنمائی مضاعف» تعبیر کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Perspective as a Commodity: The Economic Context of Linear Perspective Appearance in Late Safavid Painting

نویسندگان [English]

  • Abdollah Aghaie 1
  • Mehdi Ghadernejad 2
1 PH. D. candidate in Art Research, Art university of Isfahan.
2 Isfahan university of art
چکیده [English]

From the mid-Safavid era and with the rise of commercial and cultural exchanges between Iran and West, a major transition in mode of displaying "space" in Persian Ppainting had appeared. Therefore, Persian painters in various methods applied the "Linear Perspective" in Persian painting at that time. The historical origins of this technique stemmed from the European Renaissance. Some theorists have considered economic context as the reason for scientific and cultural Revolution of Renaissance. In this respect, the appearance of this technique in painting is also dependent on the initial stages of development of the capitalistic mode of production. The purpose of this paper is to study the application of this technique in the late Safavid painting in relation to the economic context of that period. The findings of this study show that linear perspective have been applied incompletely and regionally in late Safavid paintings and Iranian painters did not conduct a serious determination for accurate and comprehensive application of this technique in their works. Simultaneously, in the economical context, following the centralization of power by Safavid (especially from the reign of Shah Abbas) and the monopolizing of the "economy", the conditions for the emergence of free class of laborers and independent merchants as requirements of production relations of capitalism were not provided. Hence, the materialistic culture based on this method of production was not developed. Despite the familiarity and the needs of Safavids to the technological goods of Modern West, at that time, "the mode of production" of these goods couldn’t progress in economy of Iran. It shows that the application of linear perspective technique in Persian painting  is structurally analogous to the mode of entering and use of these technological goods. Similarly, perspective in Persian painting couldn’t be customized. If perspective in Renaissance painting is a symbol of the capitalism economy at certain stages of its growth, this technique in Persian painting is only a "representation" of that symbol; a symbol that will not refer to its economic context.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Economic context
  • Mode of production
  • Late Safavid painting
  • Space
  • perspective

آدامووا، آدل. 1386. نگاره‌های ایرانی گنجینة آرمیتاژ. تهران : سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

آژند، یعقوب. 1385. مکتب نگارگری اصفهان. تهران : انتشارات فرهنگستان هنر.

پاکباز، رویین.1390. نقاشی ایرانی. تهران : انتشارات زرین و سمین.

حائری، عبدالهادی. 1380. نخستین رویارویی‌‌های اندیشه‌گران ایرانی با دو رویة تمدن بورژوازی غرب. تهران : امیرکبیر.

کویره، الکساندر. 1387 . گذار از جهان بسته به کیهان بی‌کران. ترجمه : علیرضا شمالی، تهران : نگاه معاصر.

کیوان، مهدی. 1392. پیشه‌وران و زندگی صنفی آنان در عهد صفوی. ترجمه : یزدان فرخی. تهران : موسسه انتشارات امیرکبیر.

گری، بازل.1385 . نقاشی ایرانی. ترجمه : عربعلی شروه، تهران : نشر دنیای نو.

مارکس، کارل. 1388 . سرمایه : نقدی بر اقتصاد سیاسی. ترجمه : حسن مرتضوی، تهران : نشر آگاه.

نویدی، داریوش. 1386. تغییرات اجتماعی-اقتصادی در ایران عصر صفوی. ترجمه : داریوش آغاجری، تهران : نشر نی.

ولی، عباس. 1380. ایران پیش از سرمایه‌داری. ترجمه : حسن شمس‌آوری. تهران : نشر مرکز.

هاوزر، آرنولد. 1377. تاریخ اجتماعی هنر. ترجمه : ابراهیم یونسی، تهران : شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.

Canby, S. (1996). Farangi Saz: The Impact of Europe of Safavid Painting. Silk and Stone: The Art of Asia, Ed. Jill Tilden. London: Hali Publication.

Caudwell, C. (1939). The crisis in Physics. New York: Dodd Mead.

Goldstein, L. (1988). The Social and Cultural Roots of linear Perspective. Minneapolis: MEP Publication.

Holly, M. A. (1984). Panofsky and the Foundation of Art His /tory. Ithaca: Cornell University Press.

Manheim, K. (1953). Conservative Thought. Essays on Sociology and Social Psychology, Ed. Paul Kecskemet, New York: Oxford University Press.

Panofsky, E. (1991). Perspective as a Symbolic Form, Translate By Christopher S. Wood, New York: Zone books.