ویژگی‌های منظر فرهنگی عشایر بختیاری و تأثیر آن در ساختار معماری کوچ‌نشینی

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه معماری، دانشکده معماری و هنر دانشگاه کاشان

2 دانشجو

چکیده

بیان مسئله : منظر فرهنگی، منظر متأثر از فرهنگ و برآمده از تعامل بین انسان و طبیعت در طول زمان است. در این میان، فرهنگ نقش عامل و طبیعت نقش واسطه را بر عهده داشته و منظر فرهنگی محصول این دو است. منظر فرهنگی اقوام ایران بسیار متنوع و گوناگون است؛ به طوری که در مکان‌های جغرافیایی به ظاهر مشابه نیز شاهد تفاوت‌های عمیق و بعضاً متفاوت آنها با یکدیگر هستیم. باید اذعان داشت که عدم توجه به عناصر منظر فرهنگ‌‌ساز در دهه‌های اخیر سبب از بین رفتن برخی از خصوصیات بومی و تخریب منظر فرهنگی عشایر شده‌است. شناسایی این عوامل کمک شایانی به استمرار حیات این میراث غنی و احیای این مناظر می‌کند. در این پژوهش در پی یافتن این تفاوت‌ها و عوامل به وجودآورنده آنها در بین این اقوام و تأثیر آن بر الگوی مسکن و ساختار معماری آنها و به طور خاص، در بین عشایر بختیاری هستیم. سوالی که مطرح می‌شود این است که آیا گون‌به‌گون شدن فرهنگ سبب شکل‌گیری مناظر فرهنگی متفاوتی می‌شود؟ و اگر چنین است، متغیرهایی که سبب شکل‌گیری فرهنگ عشایر می‌شوند، کدامند و چگونه در معماری آنان نمود پیدا می‌کند؟
هدف : پژوهش حاضر با تکیه بر مطالعات میدانی، به بررسی مهم‌ترین ویژگی‌های منظر فرهنگی عشایر پرداخته و تأثیر این ویژگی‌ها را بر ساختار معماری آنها در قالب بحث منظر فرهنگی بررسی می‌کند. بنابراین هدف انجام مطالعات معماری عشایری و بررسی شناخت ویژگی‌های منظر فرهنگی آنان، تلاش برای شناسایی و ارایه الگوی منظر فرهنگی برآمده از زندگی عشایری است.
روش تحقیق : پژوهش مبتنی بر روش کیفی و به لحاظ روش‌شناسی بر توصیف و تحلیل متکی است.
نتیجه‌گیری : یافته‌ها مبین آن است که عامل اقلیم، مرتع، کوچ، قرارگاه‌های عشایری، معیشت، مصالح و تکنولوژی ساخت و منابع در دسترس، جایگاه زن، سنت و زبان، تفریح و سرگرمی، مذهب، دین و باورها، رنگ، امنیت و خویشاوندی در ایجاد الگوی منظر فرهنگی عشایر نقش به سزایی دارند. نتایج نشان می‌دهد که عوامل جغرافیایی و اقتصادی بر شکل‌گیری فرم چادر و نحوه قرارگیری آنها، استفاده از مصالح بوم‌آورد و ساخت بناهای مکمل اثرگذار است. عامل باور بر رنگ‌های مورد استفاده، استقرار مطبخ در چادر و جایگاه زنان مؤثر است. عامل مهم نیاز با تشکیل قرارگاه اجتماعی و قرارگیری چادرها به نحوی که دید هر چادر دیگری را تکمیل کند و فضاهای مرتبط با تفریح و سرگرمی مانند «کٌله» بر معماری عشایر تأثیر می‌گذارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Characteristics of the Cultural Landscape of the Bakhtiari Nomads and its Impact on the Structure of Nomadic Architecture

نویسندگان [English]

  • Ahmad Danaeinia 1
  • Faranak Eilbeigipoor 2
1 Member of scientific board, architecture department, faculty of architecture and art, university of kashan
2 Student
چکیده [English]

Statement of the problem: Cultural landscape is a landscape that is affected by culture and is originated from the interactions between humans and nature throughout time. Meanwhile, culture acts as the operant and nature as the mediator and cultural landscape is the product of these two. The cultural landscape of Iranian tribes is very diverse and miscellaneous, to the extent that even in places that are geographically similar to each other we witness deep-rooted differences between them. It should be mentioned that, during recent decades, the lack of attention to the elements that develop cultural landscape has led to the distortion of some local characteristics and destruction of the nomadic cultural landscape. Identifying these factors will be a great help for the life perpetuation of this culturally rich heritage and the revival of these perspectives. In the present research, we are in search of these differences and the factors which cause them among these nomadic people, specifically among Bakhtiari nomads. Furthermore, we are looking for the impact of these differences on their housing and architectural patterns. The question is that "does transformation of culture cause the formation of different cultural landscapes? If so, what are the variables that cause the formation of the nomadic culture and how does it manifest itself it their architecture?
Objective: By utilizing field studies, the present research has studied the most important characteristics of the nomadic cultural landscape and their impact on the structure of their architecture within the subject of cultural landscape. Therefore, the aim of conducting studies on the nomadic architecture and investigating the characteristics of their cultural landscape is trying to identify and present the cultural landscape pattern gained from the nomadic lifestyle.
Research Methodology: This research is conducted based on the qualitative method and relies on description and analysis.Conclusion: The findings show that the following factors play a significant role in the development of the nomadic cultural landscape: climate, pastureland, migration, nomadic camps, subsistence, construction materials, construction technology and its available resources, the status of women, traditions and language, entertainment and leisure, faith, religion and beliefs, color, safety and kinship. The results indicate that geographical and economic factors are influential in the tent’s shape formation and how they are positioned, the use of local materials and building supplementary structures. The factor of belief is effective on the colors used in the tent, the location of the kitchen in the tent and the status of women. The important factors of the need is effective on the nomadic architecture by establishing a social camp, the positioning of the tents in a way that the sight of every tent complements the other and relevant spaces with entertainment and leisure such as "Kollah".

کلیدواژه‌ها [English]

  • Human
  • nature
  • Nomadic Camp
  • culture
  • Bakhtiari Tribe
  • Architecture

آشوری ، داریوش. 1380. تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ. تهران : انتشارات: آگاه.

افشار سیستانی، ایرج. 1366. مقدمه‌ای بر شناخت ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران. تهران : انتشارات مؤلف.

بخشنده ‌نصرت، عباس. 1384. مبانی کوچ و کوچندگی در ایران. تهران : انتشارات دانشگاه تربیت معلم.

یویر، کلود، ر. 1381. درآمدی بر انسان‌شناسی. ت : ناصر فکوهی، انتشارات نشر نی.

دهخدا، علی اکبر. 1377. لغت نامه دهخدا. تهران : انتشارات دانشگاه تهران.

دیگار، ژان‌پیر. 1387. فنون کوچ‌نشینی. ت : اصغر کریمی، مشهد : انتشارات آستان قدس رضوی.

راپاپورت، آموس. 1392. انسان‌شناسی مسکن. ت : خسرو افضلیان، مشهد : انتشارات کتابکده کسری.

رستنده، امین. 1388. ویژگی‌های بنیادین منظر فرهنگی در فضاهای روستایی کوهستانی غرب ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 42(67) :98-85.

صفری، جهانگیر، ظاهری، ابراهیم. 1388.بررسی ترانه‌های کار در عشایر بختیاری. فصلنامه فرهنگ و مردم، (31و32) : 169-182.

طبیبی، حشمت‌الله. 1371. جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر.

عزیزی، شادی، دلپذیر، علیرضا و مقدم، پریسا. 1391. انسان‌شناسی فرهنگی وسیله‌ای برای بررسی عوامل شکل‌دهنده معماری. هویت شهر، 6 (12) : 70-61.

فیلبرگ، کارل گونر. 1372. سیاه چادر مسکن کوچ‌نشینان و نیمه‌کوچ‌نشینان جهان در پویه تاریخ. ت : اصغر کریمی. تهران : انتشارات معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.

قدیری معصوم، مجتبی.، استعلاجی، علیرضا و پازکی، معصومه. 1389. گردشگری پایدار(روستایی و عشایری). تهران : انتشارات دانشگاه تهران.

گارثویت، جن. راف. 1375. بختیاری در آیینه تاریخ. ت : مهراب امیری. تهران : انتشارات آنزان.

مخلص، فرنوش. فرزین، احمدعلی و جوادی، شهره. 1392. مزارپیرمراد، منظرفرهنگی-آیینی شهرستان بانه. باغ نظر، 10 (24) : 38-27.

مور، جری دی. 1389. زندگی و اندیشه بزرگان انسان شناسی. ت : آقابیگ پور، هاشم و احمدی، جعفر. تهران : انتشارات جامعه شناسان.

UNESCO World Heritage Centre. (1992). Cultural Landscape. Available from: www.whc.unesco.org/; accessed October 2009, 15.

Aalen, F.H.A. Whelan, K. & Stout, M. (1997). Atlas of the lrish Rural Landscape. Toronto: Ontario, University of the Toronto Press.