شناسایی شاخص‌های مؤثر بر تحقق پایداری محله از جنبه کارکردی مورد پژوهی : محلات دارای بافت فرسوده در شهر تهران

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسنده

هیات مدیر شرکت نوسازان شهر تهران

چکیده

فرآیندهای بازساختاردهی اقتصادی و اجتماعی منجر به بازشکل‌دهی شهری شده و تأثیرات فراوانی را بر شهرهای جهان در پی داشته است. یکی از این تأثیرات، افت شهری است که به معنای کارایی نامطلوب (نسبی) اقتصاد شهری و شکل‌گیری محرومیت اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و محیطی است که در نبود مداخله بیرونی از امکان تداوم و پایداری برخوردار است. افت شهریبه دلیل تمرکز فضایی- منجر به ایجاد، تداوم و تشدید فرسودگی در برخی محلات شهری شده است. در ایران نیز، فرسودگی برخی محلات شهر به عنوان یکی از پیامدهای تحولات اقتصادی و اجتماعی دوران معاصر قابل ردگیری است. تأثیر فرسودگی بر این محلات، برهم‌خوردن توازن بین کارکردهای اصلی، تمرکز ساختمان‌های کم‌دوام، کمبود خدمات و تسهیلات عمومی و نبود تعادل بین حرکت سواره و پیاده است؛ شرایطی که تحت عنوان عدم تعادل و ناپایداری قابل تبیین است.
پایداری محله از جنبه‌های مختلف کالبدی، کارکردی، محیطی، اجتماعی و ... قابل بررسی است. یکی از جنبه‌های پایداری (که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است) تعادل و توازن بین کارکردها و عملکردهای مختلف در محله است. در این مقاله، ضمن شناسایی معیارها و شاخص‌های دستیابی به پایداری محله (از جنبه کارکردی) از طریق تحلیل محتوای منابع موجود، وضعیت محلات دارای بافت فرسوده در شهر تهران در ارتباط با این شاخص‌ها مورد بررسی قرار گرفته و راهکارهای مورد نیاز برای ارتقای وضعیت محلات جهت دستیابی به پایداری کارکردی معرفی می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Definition of the Criteria and Indices of Neighbourhood Sustainability (with Emphasis on Functional Aspect)

نویسنده [English]

  • Kaveh Hajialiakbari
چکیده [English]

Processes of socio-economic restructuring result in reshaping cities and affect all aspects of urban life all over the world. One effect of such processes is urban decline which may be defined as "the relative under-performance of many local urban economies and the resulting mix of economic, social, physical, and environmental exclusion, which often appears to be self-sustaining in the absence of external intervention". The urban decline, because of spatial concentration, leads to the creation, continuation, and intensification of deteriorated neighbourhoods. In Iran, deterioration of some urban neighbourhoods can be considered as the consequence of contemporary socio-economic transitions. The consequences of urban deterioration are the disequilibrium of main functions in the neighbourhood, the concentration of unstable buildings, lack of public services, and unbalance between driving paths and pavements. The result is the lack of equilibrium, balance, and sustainability in the deteriorated neighbourhoods.
The issue of neighbourhood sustainability can be considered from physical, functional, environmental, and social aspects. This paper put an emphasis on the equilibrium and balance between different functions and defines the criteria and indices of a sustainable neighbourhood from functional aspect. To this end, the content of literature is reviewed; then, the status quo of the deteriorated neighbourhoods of Tehran (in relation to the defined indices) is analysed; and finally, the required policy readjustments to enhance functional sustainability in these neighbourhoods is proposed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Neighbourhood
  • neighbourhood deterioration
  • sustainable neighbourhood
  • balanced access
  • stable housing
  • decent services
  • participation
  • Diversity
  • flexibility
  • Vitality

بنتلی، ای، و همکاران. 1382. محیط‌های پاسخده. تهران : دانشگاه علم و صنعت ایران.

بهزادفر، ممصطفی و حبیبی، کیومرث. 1389. آیین شهرسازی پایدار. تبریز : مهرایمان.

پاکـزاد، جهانشاه. 1391. مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری. تهران : شهیدی.

پیربابایی، محمدتقی و سجادزاده، حسن. 1390. تعلق جمعی به مکان، تحقق سکونت اجتماعی در محله سنتی. باغ نظر، 8 (16) : 28-17.

حاجی علی اکبری، کاوه. 1396. چارچوب‌های توسعه محله‌ای در بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهر تهران و سازوکارهای تحقق آن. تهران : طرح پژوهشی مصوب، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.

حاجی علی اکبری، کاوه و دیگران.1390. تسهیل گری. تهران : سازمان نوسازی شهر تهران.

حاجی‌علی‌اکبری، کاوه. 1394. مستندسازی راه‌اندازی دفاتر محلی نوسازی در بافتهای فرسوده شهر تهران. تهران : پژوهش، شرکت عمران و بهسازی شهری ایران.

جی بون،کریستوفر و مدرس، علی. 1391، شهر و محیط زیست. تهران : دانشگاه تهران.

دفتر امور مقررات ملی ساختمان. 1388. مقررات ملی ساختمان؛ مبحث چهارم (الزامات عمومی ساختمان). تهران : وزارت مسکن و شهرسازی؛ معاونت امور مسکن و ساختمان.

سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران. 1389. داده‌های پایه ممیزی مرحله 5 شهر تهران. تهران : بانک اطلاعات، شهرداری تهران.

سازمان نوسازی شهر تهران. 1385. تحلیل وضعیت خدمات محلی در بافتهای فرسوده شهر تهران. گزارش داخلی. تهران :  سازمان نوسازی شهر تهران.

سازمان نوسازی شهر تهران. 1395. سامانه پروانه‌های صادرشده در بافت‌های فرسوده تهران در دوره زمانی 1394-1380. تهران : بانک داده، سازمان نوسازی شهر تهران.

عبدالهی، مجید، صرافی، مظفر و توکلی نیا، جمیله. 1389. بررسی نظری مفهوم محله و بازتعریف آن با تأکید بر شرایط محله‌های شهری ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 42 (72) : 102-83.

کیانی، یوسف. 1366. شهرهای ایران، جلد دوم. تهران :  سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

گلکار، کوروش. 1390. آفرینش مکان پایدار؛ تاملاتی در باب نظریه طراحی شهری. تهران : دانشگاه شهید بهشتی.

لیـنچ، کوین. 1376. تئوری شکل خوب شهر. تهران : دانشگاه تهران.

مجلس شورای اسلامی. 1387. قانون ساماندهی و حمایت از تولید و عرضه مسکن. تهران : مجلس شورای اسلامی.

معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران. 1390. ضوابط و مقررات استفاده از اراضی و ساخت و ساز در پهنه‌های شهر تهران. گزارشمصوب کمیسیون ماده 5 شهر تهران. تهران : شهرداری تهران.

مهندسان مشاور بوم سازگان. 1385. بافت‌های فرسوده شهر تهران. تهران : نهاد مسئول تهیه طرح‌های جامع و تفصیلی تهران.

مهندسان مشاور بوم‌سازگان. 1385. داده‌های پایه طرح جامع تهران، بانک اطلاعاتی. تهران : نهاد مسئول تهیه طرح‌های جامع و تفصیلی تهران.

مهندسین مشاور شاران. 1384. راهنمای شناسایی و مداخله در بافت‌های فرسوده (مصوب شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران). تهران : شرکت ایده‌پردازان فن و هنر.

نهاد مطالعات و تهیه طرح‌های توسعه شهری تهران. 1386. طرح راهبردی-ساختاری توسعه و عمران شهر تهران، گزارش رسمی. تهران : شهرداری تهران.

Amin, A. & Thrift, N. (2002). Cities: reimagining the urban. Oxford: Polity Press.

Colantonio, A. & Dixon, T. (2011). Urban Regeneration & Social Sustainability; Best practice from European cities. West Sussex: Wiley-Blackwell.

Davies, D. & Herbert, D. T. (1993). Communities within cities: An urban social geography. London: Belhaven Press.

Dempsey, N, et al. (2011). The Social Dimension of Sustainable Development: Defining Urban Social Sustainability. Sustainable development, 19(5): 289-300.

Eyles, J. , et. al. (2006). Community in the city? Social exclusion in neighbourhoods in Hamilton, Ontario. Canada: in The Sustainable City IV; Urban Regeneration and Sustainability. Southhampton: WIT Press.

Gottdiener, M. Budd, L. & Lehtovuori, P. (2005). Key concepts in urban studies. London: Sage.

Grant, J. (2006). Planning the Good Community; New Urbanism in Theory and Practice. London: Routledge.

Greene, S. (1992). Cityshape Communicating and Evaluating Community Design. Journal of American Planning Association, 58(2): 89-177.

Haughton, G & Hunter, C. (2003). Sustainable Cities. London: Routledge.

Humber, W. & Soomet, T. (2006). The neighbourhood imperative in the sustainable city. In The Sustainable City IV; Urban Regeneration and Sustainability. Southhampton: WIT Press.

Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. New York: Random House.

Jacobs, A. & Appleyard, D. (2011). Toward an Urban Design Manifesto. In City Reader. London: Routledge.

London Planning Advisory Committee. (1993). London’s urban environmental quality. London: LPAC.

Maddison, S.  & Denniss, R. (2009). An Introduction to Australian Urban Policy: Theory and Practice. Cambridge: University Press.

Marcuse, P. (1993). What’s so new about divided cities?. International journal of urban and regional research, 17 (3): 355-365.

McCarthy, J. (2007). Partnership, Collaborative Planning and Urban Regeneration. Hampshire: Ashgate.

McGregor, A. & McConnachie, M. (1995).Social Exclusion, Urban Regeneration and Economic Reintegration. Urban Studies, 32 (10):1587-1600.

Meegan, R. & Mitchell, A. (2001). It’s Not Community Round Here, It’s Neighbourhood: Neighbourhood Change and Cohesion in Urban Regeneration Policies. Urban Studies, 38 (12): 2167–2194.

Mekvichai, B. (2008).The Vulnerable City: Coping with Disasters. In Vulnerable Cities: Realities. Tokyo: Innovations and Strategies, Springer.

Pierson, J. (2002). Tackling Social Exclusion. London: Routledge.

Rogerson, R., Sadler, S. & Green, A. (2011). Sustainable communities: Skills and learning for place making. Hertfordshire: University of Hertfordshire Press.

Slone, D. K., Goldstein, D. S. & Gowder, W.A. (2008). A Legal Guide to Urban and Sustainable Development for Planners, Developers and Architects. New Jersey: John Wiley & Sons.

Social Exclusion Unit. (2000). National Strategy for Neighbourhood Renewal: a framework for consultation. London: Crown.

Squires, G. & Booth, C. A. (2015). Dysfunctional neighbourhoods: A conceptual framework for urban regeneration and renewal. Journal of Urban Regeneration and Renewal, 8 (2): 301–313.

The prime minister urban design task force 1994, ‘Urban Design in Australia’, PMUDTF, Canberra.

Truog, N. M. (2006). New Urbanism and Chicago, in The Sustainable City IV; Urban Regeneration and Sustainability. Southhampton: WIT Press.

Wassenberg, F. & Dijken, K. V. (2011). A practitioner’s view on neighborhood regeneration. Hague: NicisInstitute.