منظر فرهنگی باغستان سنتی قزوین : بررسی مفاهیم پایه و تحلیل عناصر و خصیصه‌ها در حوزة کالبدی

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 هیات علمی پردیس هنرهای زیبا، دانشکدۀ معماری

2 کارشناس ارشد مرمت بناها و بافتهای تاریخی دانشکده معماری پردیس هنرهای زیبا دانشگاه نهران

چکیده

منظر فرهنگی مفاهیم مختلفی را در تعامل انسان با محیط زیست، تداوم تاریخی، مظاهر فرهنگی و سنت‌های بومی منتقل می‌کند. واژة فرهنگ در تعاریف پایه بیان کنندة رابطة مردم با محیط به منظور آبادانی و حضور ارزش‌های ملموس و غیر ملموس بوده و وجه مشترک میان مفهوم منظر و دارایی‌های فرهنگی است. هدف از این مقاله بررسی یکی از آثار ثبت شدة میراث فرهنگی یعنی باغستان سنتی قزوین با رویکرد منظر فرهنگی است. فرضیة پژوهش طرح مفاهیم مشترک منظر فرهنگی و باغستان یعنی تعامل خردمندانة مردم با محیط طبیعی و مدیریت هوشمندانة آب برای امرار معاش در طول تاریخ است که بر پایة تعاریف پایه و مراجع جهانی تبیین می‌شود. برای اثبات این فرضیه شواهد موجود از رابطة میان انسان و محیط در باغستان تحلیل می‌شود. به طور مثال باغستان به روش کشت مختلط به شیوة غرقابی در فصل بهار توانسته است موانع محیطی همانند سیلاب رودخانه‌های فصلی را به منابع جهت آبیاری تبدیل کند و با گونه‌های درختان بومی مقاوم در برابر اقلیم سخت در طول تاریخ محصولات با ارزشی همانند پسته و بادام، انگور و زردآلو تولید کند. دو خصوصیت بارز باغستان سنتی قزوین یعنی تداوم تاریخی و بروز خصوصیات بوم‌شناختی فرضیة پژوهش را تقویت می‌کنند. بدین ترتیب در دسته‌بندی‌های ارایه شده در مراجع جهانی باغستان زیر مجموعة منظر متداوم یا منظر بومی تاریخی قرار می‌گیرد. سهم اصلی پژوهش تحلیل خصیصه‌ها و عناصر منظر فرهنگی باغستان با کمک مراجع جهانی همانند مرکز میراث جهانی یا بنگاه بوستان‌های ملی است. این عناصر به شکل چند جانبه در سه دستة کلی طبیعی، پوشش گیاهی و سیستم‌های اکولوژیکی، مصنوع شامل سازماندهی فضایی، مسیرهای حرکت، سیستم‌های آبیاری، و ساختارها و اشیا و خصیصه‌های انسانی و مدیریتی، شواهدی برای رابطة مستقیم میان مردم و بستر طبیعی باغستان ارایه داده و به هم پیوستگی هوشمندانه‌ای را میان یکدیگر به نمایش می‌گذارند. به عنوان مقاله‌ای در حوزة معماری این پژوهش عناصر محیط مصنوع را با جزییات بیشتری ارایه کرده است. در نتیجه‌گیری بر لزوم حفاظت از باغستان سنتی قزوین با رویکرد منظر فرهنگی به شکل نگهداری از کلیة عناصر شاکلة به هم پیوسته و همچنین ضرورت نظارت دراز مدت بر سلامت عناصر معرفی شده در این مقاله تأکید شده است. این پژوهش از نظر هدف از نوع تحقیقات کاربردی و به لحاظ نحوة گردآوری اطلاعات از نوع توصیفی- تحلیلی محسوب شده و به لحاظ نوع داده‌ها از نوع کیفی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Vernacular Cultural Landscape of Qazvin’s Traditional Gardens: A Review of Basic Conepts and Analysis of Elements and Features within the Scope of Built Environment

نویسندگان [English]

  • Elham Andaroodi 1
  • Batoul Sahrakaran 2
1 Member of academic Board, University of Tehran
چکیده [English]

Cultural landscape represents different meanings such as the interaction between people and the environment, evolution through time, cultural tangible and intangible values and vernacular traditions. The term "culture" represents people’s relationship with their inhabited environment to gain a livelihood and presence of tangible or intangible values. These values are the common notion between cultural landscapes and cultural properties. This research aims to study one of the registered sites of Iran’s cultural heritage, the Qazvin’s Traditional Gardens with the cultural landscape approach; The research hypothesis is to discover common notions between cultural landscape and the Gardens such as evidences of mutual relationship between the Qazvinians and the natural environment of the region and management of water resources throughout history which will be investigated by referring to national and international documents. For example, the inhabitants as the gardeners have used the annual flood of seasonal rivers and have implemented a special irrigation system for the Gardens named floating agriculture in the submerged area once a year. The Garden trees such as pistachio, almond, apricot and grape are resistant to harsh weather and have produced precious fruits throughout history. Two major characteristics of the Gardens, that means historic continuity and vernacular characteristics can categorize them under "continuing landscape" or "vernacular historic landscape" according to the upper level classifications. The major contribution of the research is an analysis of the Garden’s features or elements according to the documents of WHC or NPS. These multifaceted features are studied specifically in three categories of natural resources, plantation, and ecological systems; built environment consisting of spatial organization, circulation paths, irrigation systems and objects and structures; and human factors and management systems of traditional gardening. These wisely interconnected features are evidences of mutual interaction between people and the environment. As a paper in the field of architecture the research has studied physical elements such as land patterns, spatial organization, structures, site furnishings and objects in more detail. Conclusively, the research shows an integrated interrelated relationship between elements of the cultural landscape of Qazvin’s Traditional Gardens. The research emphasizes on a comprehensive approach toward preservation of different interconnected built and natural elements of the Gardens and human factors to ensure a sustainable relationship between people, environment and economy of Qazvin’s city over the centuries. This work is an applied research with descriptive and analytic method of information gathering and retrieval. Its data type is qualitative.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Continuing Cultural Landscape
  • Historic Vernacular Landscape
  • Qazvin’s Traditional Gardens
  • Landscape Features
  • Built

• ابریشمی، محمدحسن 1392. پژوهشی در باب پیشینه پسته قزوین. روزنامة اطلاعات، 3/12/1392.

• احمدی، پویا 1388. باغستان‌های پیراشهری قزوین. مجله بن، (81-80) : 24-36.

• اخوی‌زادگان، عباس 1381. طرح مطالعاتی احیا و ساماندهی باغات سنتی قزوین. قزوین : شهرداری قزوین.

• بمانیان، محمدرضا.، انصاری، مجتبی و الماسی‌فر، نینا. 1389. باززنده‌سازی «منظر فرهنگی» تخت سلیمان با تأکید بر رویکردهای بازآفرینی و حفاظت از میراث جهانی. نشریة مدیریت شهری، 2 (26) : 26-7.

• بهشتی، سیدمحمد 1394. کارنامة مدیریت سرزمینی : پیروی از «اشه» یا «دروغ»؟! نخستین همایش ملی «میراث فرهنگی و توسعه پایدار. تهران : موزه ملی ایران.

• بهشتی، سید محمد 1390. باغات قزوین، سومین کنفرانس بین المللیWATARID. پاریس.

• پوریوسف‌زاده، سارا.، بمانیان، محمدرضا و انصاری، مجتبی. 1391. معیارهای مرمت منظر محوطه‌های تاریخی و طبیعی با تأکید بر محوطه بیستون کرمانشاه. نشریة باغ نظر، 9 (22) : 44-35.

• صفی‌نژاد، جواد. 1383. تحلیل و تفسیر طومار آبیاری قرن هشتم (ه.ق) شهر قزوین، تهران : وزارت نیرو، مؤسسه گنجینه ملی آب ایران.

• عشرتی، پرستو و حناچی، پیروز. 1394. تعریفی نوین از مفهوم منظر فرهنگی مبتنی بر فرآیند شکل‌گیری آن. نشریه نقش جهان، (5-3) : 50-42.

• گلریز، محمدعلی 1382. مینودر یا باب الجنه قزوین. قزوین : انتشارات طه.

• منصوری، سید امیر 1383. درآمدی بر شناخت معماری منظر. نشریة باغ نظر، 1 (9) : 78-69.

• ورجاوند، پرویز 1377. سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. دفتر دوم. تهران : نشر نی.

• Birnbaum, C. A. (1994). Preservation briefs 36, Protecting Cultural Landscapes: Planning, Treatment and Management of Historic Landscapes. National Park Service. Available from: https://www.nps.gov/tps/how-to-preserve/preservedocs/preservation-briefs/36Preserve-Brief-Landscapes.pdf. Accessed in April 2017.

• Fowler, P. (2003). World Heritage Cultural Landscape, 1992-2002. In: World Heritage Paper 7, Cultural Landscapes: the Challenges of Conservation. Paris: UNESCO World Heritage Centre, 16-33.

• Matteini, M., Petruccioli,A. (2001). Giardini Islamici: Architettura, Ecologia; Atti del Convegno. Genova: Microart’s Edizioni.

• National Park Service (Nps). (1995). Guidelines for the Treatment of Cultural Landscapes, Organizational Elements of the Landscap. Available from: https://www.nps.gov/tps/standards/four-treatments/landscape-guidelines/organization.htm. accessed in April 2017

• World Heritage Center (WHC). (2008). Guidelines on the Inscription of Specific Type of Properties on the World heritage List (Annex 3), Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Paris: UNESCO World Heritage Centre.

• World Heritage Center. (2009). World Heritage Paper 26, World Heritage Cultural Landscapes, A Handbook for Conservation and Management, Mitchell, N., Rössler, M. & Tricaud, P.M. (Authors/Ed.), UNESCO World Heritage Centre. Available from: http://whc.unesco.org/en/series/26. Accessed in April 2017.