سنجش قرارگاه‌های رفتاری در قلمرو اماکن مقدس مورد پژوهی: بافت پیرامون حرم مطهر حضرت معصومه (س)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد طراحی شهری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشیار طراحی شهری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

3 استادیار برنامه‌ریزی شهری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

بیان مسئله: زائران در مسیر تشرف به اماکن زیارتی با گذر از مدارهای رفتاری، تحت تأثیرات عینی و ذهنی نظام محیط-رفتار قرار می‌گیرند که الگوهای رفتاری آنها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. توجه به اصل همساختی و تناسب ساختارهای کالبدی با الگوهای رفتاری در قالب مکان–رفتار یا قرارگاه‌های رفتاری، موضوع مهمی در کیفیت‌بخشی به قلمروهای معنوی با نقش زیارتی است که کمتر به آن پرداخته شده است.
هدف پژوهش: این پژوهش با هدف شناسایی و سنجشِ میزان همساختی قرارگاه‌های رفتاری در قلمرو اماکن مقدس در عرصه‌های تشرفِ پیاده‌مدار حرم مطهر حضرت معصومه (س) انجام گرفته است.
روش پژوهش: تحقیق حاضر، کاربردی با نظام پژوهش آمیخته (کمی و کیفی) و روش تحقیق توصیفی-ارزیابانه انجام شده است. در گردآوری اطلاعات، روش‌های کتابخانه‌ای و میدانی در پنج دورة زمانی و در یک بازة شش‌ماهه با استفاده از ابزارهای مشاهدة منفعلانه ناظر تعلیم‌دیده، نقشه‌برداری رفتاری، ردگیری، عکس‌برداری و پرسشنامه به کار گرفته شده است. تدابیر و روش‌های تجزیه و تحلیل اطلاعات با کمک استدلال قیاسی-استقرایی انجام شده است.
نتیجه‌گیری: یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که قرارگاه‌های رفتاری پیرامون حرم مطهر با ارائة برنامه و کارکردهای متنوع، طیفی از سازوکارهای رفتاری سازگار و ناسازگار با زمینه را ارائه می‌دهند. سیاست ایجاد عرصه‌های پیاده‌مدار در سال‌های اخیر، موجبات هم‌افزاییِ همساختی کالبد با برپایی مناسک و مناسبات مذهبی به عنوان مهم‌ترین الگوی جاری در قرارگاه‌های مذهبی این قلمرو گردیده است؛ با این حال، ضعف در پاسخگویی و انعطاف ساختار کالبدی در مقابل برخی از الگوهای رفتاری ایستا در ایام عادی و مناسبتی، نشانگر این است که ساختار کالبدی این قرارگاه‌های رفتاری با تمام نیازها و فعالیت‌های زائران، همساختی کافی را ندارد. ازاین‌رو، بازتعریف مجدد قرارگاه‌های رفتاری مذکور به عنوان زنجیره‌ای از عرصه‌های پیوند‌دهنده که طی طریق تشرف را بسامان می‌نمایند،تابع ملاحظات طراحانه در کیفیت بخشی، متناسب با اصل همساختیِ محیط-رفتار و منطبق برفرهنگ زیارتی این قلمرو است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Evaluation of the Behavior Settings in the Territory of Sacred Places Case Study: The Peripheral Territory of Hazrat Masoumeh’s Holy Shrine

نویسندگان [English]

  • shirin Eslami 1
  • Bahador Zamani 2
  • Homayoon Nooraie 3
1 M.A of Urban Design, Urban Planning Department, Architecture and Urban Planning Faculty, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor of Urban Design, Urban Planning Department, Architecture and Urban Planning Faculty, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Assistant Professor of Urban Planning, Urban Planning Department, Architecture and Urban Planning Faculty, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Problem statement: In the pilgrimage hierarchy to the holy shrines, pilgrims are objectively and subjectively influenced by the environment-behavior system when passing through behavior circuits and this overshadows their behavioral patterns. The principle of synomorphy and congruence of physical structures with behavioral patterns in the milieu-behavior form or behavior settings, which play a key role in enhancing the quality of spiritual territories with the role of pilgrimage, has been less discussed.
Research objective: This present study aims to identify and measure the synomorphy of behavior settings in the territory of sacred places by examining the areas specified for the pedestrianized pilgrimage to Hazrat Masoumeh’s holy shrine as a case study.
Research method: The present study is the mixed-method research (quantitative-qualitative) carried out using a descriptive-analytical research method. For data collection, library and field methods were used at five intervals in six months. The data were collected through direct observations by a trained observer, behavioral mapping and tracking, photography, and questionnaires. Then the data were analyzed using deductive-inductive reasoning.
Conclusion: The research findings indicate that the behavior settings of this territory with various programs and functions present a range of both compatible and incompatible behaviors with the context. In recent years, the policy of creating pedestrianized areas has promoted the synomorphy of the fabric by establishing religious rituals in this territory as the most important standing pattern of behaviors in this religious setting. However, the weakness of the physical structure in responding to some static behavioral patterns in usual and specific days, indicates that the physical structure of these behavior settings is not sufficiently compatible with all the needs and activities of the pilgrims. So, the redefinition of these behavior settings as pilgrimage areas requires more design considerations according to the principle of milieu-behavior synomorphy and considering the pilgrimage culture of this territory.

کلیدواژه‌ها [English]

  • territory of sacred places
  • behavior settings
  • Hazrat Masoumeh’s holy shrine
  • Qom City
الیاده، میرچا. (1375). مقدس و نامقدس (ترجمة نصرالله زنگویی). تهران: سروش.
الیاده، میرچا. (1377). مکان مقدس (ترجمة ب. د). نامة فرهنگ، 3 (1).
الیاده، میرچا. (1393). نمادپردازی امر قدسی و هنر (ترجمة مانی صالحی علامه). تهران: نیلوفر.
بندرآباد، علیرضا و شاهچراغی، آزاده. (1396). محاط در محیط، کاربرد روان‌شناسی محیطی در معماری و شهرسازی. تهران: سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
بحرینی، سیدحسین. (1391). تحلیل فضاهای شهری. تهران: دانشگاه تهران.
تفکر، ثریا، شاهچراغی، آزاده و حبیب، فرح. (1398). بررسی تطبیقی معماری بازار تاریخی تجریش و مرکز خرید ارگ تهران بر اساس نظریة سینومرفی (هم‌ساختی کالبد‌ـ‌رفتار). مطالعات معماری ایران، 8 (16)، 105-131.
گلرخ، شمین. (1391).  قرارگاه رفتاری، واحدی برای تحلیل. تهران: آرمانشهر.
گل، یان و سوار، بریجت. (1396). چگونه زندگی همگانی را مطالعه کنیم (ترجمة مصطفی بهزادفر، محمد رضایی ندوشن و احمد رضایی ندوشن). تهران: مؤسسة علم معمار رویال.
رنجبر تکلیمی، فاطمه. (1395). طراحی شهری پیرامون مجموعة گودال مصلی با هدف ارتقاء حضورپذیری با تأکید بر الگوی رفتاری شهروندان (پایان‌نامة منتشرنشدة کارشناسی ارشد طراحی شهری). دانشکدة هنر و معماری، گروه شهرسازی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
رجبی، مریم، نقصان محمدی، محمدرضا و منتظرالحجه، مهدی. (1398). شناخت الگوی کارکرد فضا در حسینیه‌های شهر تفت. مطالعات معماری ایران، 8 (16)، 181- 204.
ثقه الاسلامی، عمیدالاسلام و روحی میرآبادی، زهرا. (1399). تحلیل فضاهای شهری پیرامون مکان‌های مقدس در ارتباط با نیازها و الگوهای رفتاری زائران، مورد مطالعاتی: خیابان امام رضا (ع) شهر مشهد. آرمان‌شهر، 13 (32)، 205-2018.
مطلبی، قاسم؛ اسلامی، فرشته؛ طاهری، ثریا؛ گردی تختی، سمیه و مهدوی، امین. (1395). تغییر ادراک معنا از حرم امام رضا (ع) در نسبت با زمان. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 2 (3)، 15-25.
 
Abioso, W. S. & Triyadi, S. (2017). The Behavior-Milieu Synomorphy of Communal Space in Desa Adat Tengnan Pegringsingan Bali Indonesia. International Journal of Architecture Arts and Applications, 3(2), 11-20.
Barrie, T. (2012). Sacred Space and the Mediating Roles of Architecture. European Review, 20(1), 79-94.
Birch, R. & Sinclair, B. R. (2013). Spirituality in place: Building connections between architecture, design, and spiritual experience. In ARCC Conference Repository. University of North Carolina at Charlotte, 80-87.
Francovich, C. (2008). Exploring Leadership Influence Behaviors in the Context of Behavior Settings. International Journal of Leadership Studies, (4), 38-50.
Heft, H., Hoch, J., Edmunds, T. & Weeks, J. (2014). Can the identity of a behavior setting be perceived through patterns of joint action? An investigation of place perception. Behavioral Sciences, 4(4), 371-393.
Hill, M. R. (1984). Stalking the urban pedestrian: a comparison of questionnaire and tracking methodologies for behavioral mapping in large-scale environments. Environment and Behavior, 16(5), 539-550.
Lawson, B. (2007). Language of space. New York:  Routledge.
Mazumdar, S. & Mazumdar, S. (2004). Religion and place attachment: A study of sacred places. Journal of environmental psychology, 24(3), 385-397.
Meagher, B. R. (2018). Deciphering the religious orientation of a sacred space: Disparate impressions of worship settings by congregants and external observers. Journal of Environmental Psychology, (55), 70-80.
Moore, R. C. & Cosco, N. G. (2010). Using behavior mapping to investigate healthy outdoor environments for children and families. In C. Ward Thompson, P. Aspinall, & S. Bell (Eds.), Innovative approaches to researching landscape and health: Open space: People space 2 (pp. 33e73). Abingdon: Routledge.
Nasar, J. L. (2011). Environmental psychology and urban design.  In: Banerjee, T. Sideris, Anastasia Loukaitou (Ed.). Companion to Urban Design. New York: Routledge.
Popov, L. & Chompalov, I. (2012). Crossing over: The interdisciplinary meaning of behavior setting theory. International Journal of Humanities and Social Science, 2(19), 18-27.
Salehinia, M. & Memarian, G. (2012). Sociopetaloid of architecture space; Synthesis and synomorphy of humane-physical factors. International Journal of Architectural Engineering & Urban Planning, 22(1), 7-19.
Serageldin, I., Shluger, E. & Martin-Brown, J. (Eds.). (2001). Historic cities and sacred sites: cultural roots for urban futures. Washington: World Bank.
Sheldrake, P. (2007). Placing the sacred: Transcendence and the city. Literature and theology, 21(3), 243-258.
Wang, P. F. & Ho, M. C. (2011). Constructing a preliminary model for designing sacred space. Bulletin of Japanese Society for the Science of Design, 58(4), 31-40.
Wicker, A. W. (2002). Ecological psychology: Historical contexts, current conception, prospective directions. In R. B. Bechtel & A. Churchman (Eds.), Handbook of environmental psychology (pp. 114–126). New York: John Wiley & Sons.
Wing, s. (2015). Designing sacred space. London: Routledge.