مفهوم شهرسازی استعماری در ایران نمونه موردی: آبادان در دوره استعمار نفتی بریتانیا

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.

2 مربی گروه معماری، دانشکده مهندسی عمران و معماری، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران.

3 پژوهشگر دکتری معماری منظر، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده

چکیده
بیان مسئله: کشف نفت و حضور بریتانیا تحت لوای شرکت نفت بریتانیا- پارس در فرایندهای اکتشاف و استخراج نفت در منطقة جنوب غرب ایران و به طور ویژه خوزستان در ابتدای قرن بیستم میلادی، تجربه‌ای استعماری را در این منطقه رقم می‌زند که در کنار تمام جنبه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی آن، الگویی از شهرسازی استعماری را در ایران پدید می‌آورد که در آبادان به عنوان مرکز فعالیت‌های مرتبط با استعمار نفتی بریتانیا بروز می‌یابد.
هدف پژوهش: مطالعة چگونگی تأثیرات دیدگاه‌های استعماری بر ساختار شهری آبادان به عنوان نمونه‌ای از شهرسازی استعماری در بستر جغرافیایی ایران هدف اصلی پژوهش حاضر است.
روش پژوهش: این پژوهش از نوع کیفی است و با روش تحقیقی تفسیری-تاریخی تلاش می‌کند به سؤالات مطرح شده در راستای اهداف این پژوهش پاسخ دهد. روش جمع‌آوری اطلاعات در فرایند مطالعاتی، عمدتاً بر روش کتابخانه‌ای متکی است که شامل منابع نوشتاری، نظیر کتب، مقالات و همچنین منابع تصویری مانند عکس‌های تاریخی و نقشه شهرسازی می‌شود. همچنین از طرف دیگر، نویسندگان از تجربة زیستی خود در آبادان، در فرایند مطالعاتی و تحلیلی مقاله بهره گرفته‌اند.
نتیجه‌گیری: استفاده از اصول زون‌بندی شهری، کمربند سبز جداکننده در قالب اصول باغ شهر، بلوک‌بندی منتظم شهری و استفاده از میادین شهری به عنوان مفصل گاه شهری از جمله اقدامات اصلی شهرسازی استعماری در آبادان بوده است که عمدتاً با هدف افزایش سطح کنترل و نظارت بر بخش‌های مختلف شهری اتخاذ شدند. همچنین این پژوهش مشخص نمود که شهر استعماری آبادان از یک طرف به مثابه شهری «پانوپتیک» (سراسرنما) و از طرف دیگر به مثابة شهری دوگانه از نظر کالبدی، فضایی-اجتماعی، اقتصادی و زیرساختی قابل تفسیر است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of the Concept of Colonial Urbanization in Iran Case study: Abadan during Britain Oil Colonialism

نویسندگان [English]

  • Mahdi Zandieh 1
  • Hasan Hekmat 2
  • Amin Maghsoudi 3
1 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Development, Imam Khomeini International University of Qazvin, Iran.
2 Lecturer, Department of Architecture, Faculty of Civil and Architecture Engineering, Shahid Chamran University of Ahvaz, Iran.
3 Ph.D. Candidate in Landscape Architecture, School of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده [English]

Abstract
Problem statement: The oil discovery and presence of Britain under the banner of Anglo-Persian Oil Company in the processes of oil exploration and extraction in the South of Iran, especially Khuzestan, creates a colonial experience in this region. This issue has created a pattern of colonial urbanization in Iran and brought changes in economic, political, and social aspects, which can be emerged in Abadan as the center for British Petroleum Colonialism activities.
Research objective: The present study is aimed at investigating the effects of colonial attitudes on the urban structures of Abadan as an example of colonial urbanization in Iran’s geographical platform.
Research method: This study is qualitative, and attempts to answer the research questions using the interpretive-historical method. The data collection method in this study was bibliographic through which written references like books, articles, and visual sources like historical images, and urbanization maps were examined and analyzed. Also, the authors used their living experience in Abadan on the other hand.
Conclusion: Using urban zoning principles, greenbelt in the frame of city garden principles, ordered urban blocking, and using urban squares as urban joints have been the most important measures of colonial urbanization in Abadan taken to enhance the control and supervision level on different urban sections. Also, this study showed that Abadan colonial city can be interpreted as a panoptic city on one hand, and a dual city in terms of physical, social, economic, and infrastructural aspects on the other hand.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Colonial urbanization
  • Oil
  • Abadan
  • Panoptic city
  • dual city
بی نام. (1326). آبادان از نظر ساختمان و شهرسازی. آرشیتکت، 1(4)، 141-145.
حاج یوسفی، علی. (1394). سیر تاریخی پیدایش و تحول برنامه‌ریزی اجتماعی. مجله مددکاری اجتماعی، (2)4، 50-59.
حسن‌نیا، محمد و سلیمی، هدی. (1390). اوضاع مناطق نفت‌خیز ایران پس از کشف نفت و تشکیل شرکت نفت ایران و انگلیس. پیام بهارستان، 4(13)، 505-554.
دورتینگ، پولین لاواین. (1382). شهرک‌های شرکت نفت ایران و انگلیس در خوزستان؛ مطالعه‌ای درباره تاریخ شهرنشینی. ترجمه: بشیر یاقمورلی. مجله روابط خارجی، 15، 199-206.
رستم پور، کاوه؛ مسافرزاده، غزال و نظیف، حسن. (1393). تحول هویت اجتماعی، پیامد معماری و شهرسازی نوگرا در شهرهای نفتی خوزستان. باغ نظر، 11(29)، 11-22.
طرفداری، علی‌محمد. (1387). حضور نخستین استعمارگران اروپایی در خلیج فارس: سرآغاز رویارویی دو نظام اقتصاد سنتی شرق و اقتصاد بورژوازی غرب. مجله تاریخ روابط خارجی، 36، 49-72.
کوچکیان، مسعود؛ آیوازیان، سیمون و نوروز برازجانی، ویدا. (1397). نقش دولت‌های استعماری در باز تعریف معماری مسکونی ایران. مجله مطالعات ملی، 19(1)، 131-146.
لهسائی زاده، عبدالعلی. (1384). جامعه شناسی آبادان، تهران: کیان مهر.
ندیم، مصطفی و حبیبی نژاد، رضا. (1395). روند شکل گیری اعتصابات کارگری در مناطق نفت خیز خوزستان (از پیدایش نفت تا نهضت ملی‌شدن صنعت نفت 1330-1287 شمسی). مجله تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، 26(122)، 159-186.
مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی. (1353). تکوین شهر آبادان. نامه علوم اجتماعی (دوره قدیم)، 4، 50-56.
 
Bamberg, J. H. (1994). The History of British Petroleum Company. Vol 2. Cambridge: University Press.
Beverley, E. L. (2011). Colonial urbanism and South Asian cities. Social History, 36(4), 482-497.
Bigon, L. (2012). A history of urban planning and Infectious Diseases: Colonial Segenal in the early Twentieth Century. Urban Studies Research. Doi: 10.1155/2012/589758
Bigon, L. (2009). Urban planning, colonial doctrines and street naming in French Dakar and British Lagos, c. 1850-1930. Urban History, 36(3), 426-448.
Celik, Z. (1997). Urban Forms and Colonial Confrontation: Algeris under French Rule. Berkeley: University of California Press.
Crinson, M. (1997). Abadan: Planning and Architecture under the Anglo-Iranian Oil Company. Palnning Perspective, 12(3), 341-359.
Cooper, N. (2000). Urban planning and architecture in colonial Indochina. French Cultural Studies, 11(31), 075-099.
Damluji, M. (2013a). Petroleum‘s Promise: The Neo-Colonial Imaginary of Oil Cities in the Modern Arabian Gulf. Unpublished PhD Thesis, University of California, Berkeley, USA.
Damluji, M. (2013b). The Oil City in Focus; The Cinematic Spaces of Abadan in the Anglo- Iranian Oil Company’s Persian Story. Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, 33(1), 75-88.
Dovey, K. (2002). Framing Place: Mediating Power in built Form. London: Routledge.
Ehsani, K. (2003). Social Engineering and the Contradictions of Modernization in Khuzestan’s Company Towns: A Look at Abadan and Masjed- Soleyman. International Review of Social History, 48, 361-399.
Ferrier, R. W. (1982). The History of British Petroleum Company. Vol 1. Cambridge: University Press
Graebner, S. (2007). Contains Preservatives: Architecture and Memory in Colonial Algiers. Historical Reflections / Réflexions Historiques, 33(2), 257-276.
Gould, J. & Kolb, W. L. (1964). A Dictionary of Social Science., New York: Free Press of Glencoe
Fuller, M. (1988). Building Power: Italy’s Colonial Architecture and Urbanism, 1923-1940. Cultural Anthropology, 3(4), 455-487.
Hugill, D. (2017). What is a settler‐colonial city? Geography Compass; 11:e12315. DOI.org/10.1111/gec3.12315
Hein, C. & Sedighi, M. (2016). Iran’s Global Petroleumscape: The Role of Oil in Shaping Khuzestan and Tehran. Architectural Theory Review, 21(3), 349-37.
Home, R. (2013). Of Planting and Planning; The Making of British Colonial Cities.Second Edition. London and New York: Routledge.
Horvath, R. J. (1972). A Definition of Colonalism. Current Anthropology, 13(1), 45-57.
Jennings, E. (2007). Urban Planning, Architecture, and Zoning at Dalat, Indochina, 1900-1944. Historical Reflections / Réflexions Historiques, 33(2), 327-362.
Karimi, P. & Afshar, H. (2017). Abadan: A Case Study in Pseudo Colonial Architecture. Iranology Foundation, Research Department of Art and Architecture.
King, A. D. (1974). The Language of colonial Urbanization. Sciology, (8) 1, 81-110.
King, A. D. (2015). Writing the Global City, globalisation, postcolonaliasm and the urban. New York: Routledge
Loombia, A. (2015). Colonalism/Post Colonalism. (3rd Edition). New York: Routledge.
Metcalf, T. R. (1984). Architecture and the Representation of Empire: India, 1860-1910. Representation, 6, 37-65.
Moeini, I. & Badiee, M. (2020) Can Modern Heritage Construct A Sensible Cultural Identity? Iranian Oil Industries and the Practice of Place Making. In: Arefian F., Moeini S. (Eds) Urban Heritage along the Silk Roads. The Urban Book Series. Cham: Springer.
Nelson, D. (2007). Defining the Urban: The Construction of French-Dominated Colonial Dakar, 1857-1940. Historical Reflections / Réflexions Historiques, 33(2), 225-255.
Njoh, A. J. (2004). The experience and legacy of French colonial urban planning in sub-Saharan Africa. Planning Perspectives, 19(4), 435-454.
Njoh, A. & Bigon, L. (2015). Germany and the deployment of urban planning to create, reinforce and maintain power in colonial Cameroon. Habitat International, 49, 10-20.
Porteous, J. D. (1970). The Nature of Company Town. Transactions of the Institute of British Geographers, 51, 127-142.
Sarkhosh, R. (2018).’Shaping Ahwaz’ Transitional oil Modernity; at the Crossroads of Oil Flows and International Planning Exchanges. The 18th International Planning History Society Confrerence. Japan. Yokohama.
Seccombe, I. J. & Lawless, R. I. (1987). Works Camps and Company Towns: Settlement Patterns and Gulf Oil Industry. University of Durham, Center for Middle Eastern and Islamic Studies.
Tiesdell, S. & Oc, T. (1998). Beyond fortress and panoptic cities-towrads a safer urban public realm. Envrionmental and Planning B: Planning and Design, 25,639-655.
Vann, M. (2007). Building Colonial Whiteness on the Red River: Race, Power, and Urbanism in Paul Doumer’s Hanoi, 1897-1902. Historical Reflections / Réflexions Historiques, 33(2), 277-304.
van Kempen, E. T. (1994). The dual city and the poor: social polarization, social segregation and life chances. Urban Studies, 31(7), 995-1015.
Zagagi, N. (2016). Urban area and hinterland: The case of Abadan (1910–1946), The Journal of the Middle East and Africa, 7(1), 61-83.
Zagagi, N. (2020). An Oasis of Radicalism: The Labor Movement in Abadan in the 1940s, Iranian Studies: DOI: 10.1080/00210862.2020.1733393.