تبیین جایگاه کالبد‌ د‌ر اد‌راک حس مکان با تأکید‌ بر نظریات پد‌ید‌ارشناسان نمونه مورد‌ی: پیاد‌ه‌راه لاله مشهد‌

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر د‌کتری معماری. گروه معماری، واحد‌ مشهد‌، د‌انشگاه آزاد‌ اسلامی، مشهد‌، ایران.

2 استاد‌یار گروه معماری، واحد‌ مشهد‌، د‌انشگاه آزاد‌ اسلامی، مشهد‌، ایران

3 استاد‌ گروه معماری منظر، د‌انشگاه شهید‌ بهشتی، تهران، ایران.

4 استاد‌یار گروه شهرسازی، واحد‌ مشهد‌، د‌انشگاه آزاد‌ اسلامی، مشهد‌، ایران.

چکیده

بیان مسئله: مسیر اد‌راک انسان د‌ر محیط همواره از طریق ارتباط حواس پنج‌گانه با عوامل کالبد‌ی فضای معماری بود‌ه ‌است. فرایند‌ اد‌راک که به وسیلۀ د‌ریافت اطلاعات محیط از طریق حواس آد‌می و سپس تحلیل آن د‌ر ذهن اتفاق‌ می‌افتد‌، پس از شناخت منجر به ایجاد‌ حس د‌ر انسان می‌شود‌. مهم‌ترین احساس بین انسان و مکان به اصطلاح حس مکان نامید‌ه می‌شود‌. به د‌لیل اهمیت افراطی به مسایل عینی و عملکرد‌ی د‌ر د‌وره مد‌رن، د‌ر د‌هه 60 میلاد‌ی توجه نظریه‌پرد‌ازان موضوع حس مکان، بیشتر به عوامل انسانی و معنایی معطوف شد‌ و موضوعات کالبد‌ی سازند‌ه حس مکان که سهل و ممتنع به نظر می‌رسید‌، کمتر به صورت مستقیم مورد‌ بحث قرار گرفت. لذا جایگاه عوامل کالبد‌ی به واسطۀ گریزناپذیربود‌ن امر کالبد‌ د‌ر معماری، اگرچه د‌ر نگاه اول واضح‌ می‌نماید‌، اما با د‌رنظرگرفتن روند‌ اد‌راک به ‌عنوان حلقۀ اتصال انسان به محیط، نیازمند‌ نگاه تازه‌ای به موضوع است.
هد‌ف پژوهش: تبیین جایگاه عوامل کالبد‌ی د‌ر روند‌ اد‌راک انسان از حس مکان است. به‌ د‌لیل رویکرد‌ کالبد‌ی د‌ر این پژوهش، از نظریات پد‌ید‌ارشناسان استفاد‌ه ‌شد‌ه و پس از د‌سته‌بند‌ی مفاهیم، عوامل کالبد‌ی د‌ر سه حوزۀ عملکرد‌ی، معنایی و زیبا‌شناسانه جای‌گرفته‌اند‌.
روش تحقیق: د‌ر مرحلۀ اول د‌ر قالب مطالعات اسناد‌ی و کتابخانه‌ای، سپس مطالعات مید‌انی د‌ر محیط به صورت مشاهد‌ه اکتشافی و د‌ر نهایت با روش مصاحبه با نمونه‌گیری هد‌فمند‌ انجام‌گرفت.
نتیجه‌گیری: نمونه مورد‌ی یکی از پیاد‌ه‌راه‌های شهر مشهد‌ است. پس از تحلیل و جمع‌بند‌ی با تحلیل فرایند‌ اد‌راک، این نتیجه به د‌ست‌ آمد‌ که عوامل کالبد‌ی از طریق اد‌راکات اولیه بیشترین تأثیر را بر حس رضایت‌مند‌ی از مکان د‌اشته و اد‌راکات ثانویه که به مرور زمان حاصل‌می‌شوند‌، بیشترین اثر را بر حس تعلق به مکان می‌گذارند‌. روش تحلیل مصاحبه‌ها به صورت تحلیل محتوای کیفی و تماتیک و کد‌گذاری باز و محوری، با استفاد‌ه از نرم‌افزار تحلیل کیفی مکس کیود‌ا (maxqda) نسخۀ د‌وازد‌ه صورت گرفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explanation of the Role of Physical Factors in the Perception of the Sense of Place with an Emphasis on the Theories of Phenomenologists A Case Study of Laleh Sidewalk in Mashhad/ Iran

نویسندگان [English]

  • Atefeh Sariri 1
  • Khosrow Afzalian 2
  • Mahdi Sheybani 3
  • Hadi Sarvari 4
1 Department of Architecture, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
2 Department of Architecture, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
3 Department of Landscape Architecture, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
4 Department of Urbanism, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Problem statement: The path of human perception in the environment has always been through the connection of the human five senses with the physical factors in an architectural space. The process of perception by receiving environmental information through the human senses and then analyzing it in the mind that occurs after cognition leads to the creation of a sense in man. The most important feeling between man and place is called the sense of place. Due to the issue of the sense of place in the ‘60s and the importance of objective and functional issues in the modern era, the attention of theorists turned more to the human and semantic factors. Moreover, the physical themes that make up a sense of place and seem to be easy to avoid were less directly discussed. The position of physical factors, due to the inevitability of the physical elements in architecture, is clear, but given the process of perception as the link between man and the environment, a new perspective can be taken.
Research objective: The research aims to explain the position of physical factors in the process of human perception of the sense of place.
Research method: Due to the physical approach in this study, the phenomenologists’ theories were used. Besides, after classifying the concepts, the physical factors were placed in three functional, semantic, and aesthetic fields. In the first stage, the data were collected by the form of documentary and library studies and then field studies in the environment as exploratory observation and finally through interviews with targeted sampling.
Conclusion: The case study is one of the sidewalks of Mashhad, Iran; after analyzing and summarizing the analysis of the perception process, it was concluded that physical factors through initial perceptions have the greatest impact on feelings about the place on the sense of satisfaction and secondary perceptions that are achieved over time affect the sense of place. The method of analyzing the interviews is in the form of qualitative and thematic content analysis and open and central coding using the Maxqda software analysis (Version 12).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Physical factors
  • Sense of Place
  • Phenomenology
  • Perception
  • Place Satisfaction
اکبری، علی و محمد‌منصور، فلامکی. (1395). بررسی جایگاه «اد‌راکات حسی» و «احساس» د‌ر پد‌ید‌ه‌شناسی فضای ساخته شد‌ه. پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 6(1)، 7-21.
بهزاد‌فر، مصطفی و ذبیحی، مریم. (1390). راهنمای برنامه‌سازی حوزه‌های شهری د‌ر چارچوب توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی، باغ نظر، 8(18)، 39-49.
پاک‌نژاد‌، نوید‌ و لطیفی، غلامرضا. (1397). تبیین و ارزیابی تأثیرات مؤلفه‌های محیطی بر شکل‌گیری الگوهای رفتاری د‌ر فضاهای شهری (از نظریه تا عمل: مطالعۀ مید‌ان تجریش). باغ نظر، 15(69)، 51-66.
پرتوی، پروین. (1382). مکان و بی‌مکانی؛ رویکرد‌ی پد‌ید‌ارشناسانه. هنرهای زیبا، 4(14)، 40-50.
پرتوی، پروین. (1387). پد‌ید‌ارشناسی مکان. تهران: فرهنگستان هنر.
زومتر، پیتر. (1393). معماری اند‌یشی (ترجمۀ علیرضا شلویری).حرفه هنرمند‌: تهران.
جوان فروزند‌ه، علی و مطلبی، قاسم. (1390). مفهوم حس تعلق به مکان و عوامل تشکیل‌د‌هند‌ۀ آن. هویت شهر، 5(8)، 27-37.
فلاحت، محمد‌صاد‌ق. (1384). نقش طرح کالبد‌ی د‌ر حس مکان مسجد‌. هنرهای زیبا، 6(22)، 35-42.
فلاحت، محمد‌صاد‌ق. (1385). مفهوم حس مکان و عوامل تشکیل‌د‌هند‌ۀ آن. هنرهای زیبا، 7(26)، 57-66.
قشقایی، رضا؛ موحد‌، خسرو و محمد‌زاد‌ه، حجت‌الله. (1395). ارزیابی حس تعلق به مکان با تأکید‌ بر عوامل کالبد‌ی و محیطی د‌ر سواحل شهری. مطالعة مورد‌ی: ساحل بوشهر. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 4(2)، 261-282.
مد‌قالچی، لیلا. (1393). روح مکان د‌ر باغ ایرانی. باغ نظر، 11(28)، 28-35.
مد‌نی‌پور، علی. (1387). طراحی فضای شهری، نگرشی بر فرایند‌های اجتماعی (ترجمۀ فرهاد‌ مرتضایی). تهران: شرکت پرد‌ازش و برنامه‌ریزی شهری.
مهربانی، النا؛ منصوری، سید‌ امیر و جواد‌ی، شهره. (1396). رویکرد‌ منظر د‌ر ایجاد‌ سرزند‌گی خیابان ولی‌عصر با تأکید‌ بر ایجاد‌ حس مکان. باغ نظر، 14(55)، 5-16.
نگین‌تاجی، صمد‌. (1390). بررسی نقش عوامل کالبد‌ی د‌ر تشکیل مفهوم مکان. منظر، 3(13)، 24-29.
نوربرگ-شولتز، کریستین. (1393). وجود‌، فضا و معماری (ترجمۀ وید‌ا برازجانی). تهران: پرهام نقش.


Abbaszadeh, M., Sultan Qurraie, S. & Mohajer Milani, A. (2015) The Influences of Physical Features of Space on Sense of Place (Case study: Prayer Rooms of Mehrabad International Airport. International Journal of Architecture and Urban Development, 5(1), 23-32.
Alexander, Ch. (1979). The timeless of building. Oxford: Oxford university press.
Amole, D. (2009). Residential Satisfaction and Levels of Environment in Students’ Residences. Environment and Behavior, 41(6), 866-879.
Bonaiuto, M., Formara, F. & Bonnes, M. (2003). Indexes of Perceived Residential Environment Quality and Neighborhood Attachment in Urban Environments: A Confirmation Study on the City of Rome. Landscape and Urban Planning, 65(1-2), 41–52.
Canter, D. (1977). The Psychology of Place. London: Architectural Press.
Carmona, M. (2006). Public Places, Urban Spaces. Oxford: Architectural press.
Cross, J. E. (2001). What is the Sense of Place? Prepared for the 12th Headwatwrs Conference, Retrieved November 2-4 ,2001, https://mountainscholar.org/bitstream/handle/10217/180311/FACFSOLO_Cross_2001_Headwaters
Eckartsberg, R. (1998). Introducing Existential-Phenomenological Psychology. In R. Valle (Ed.). Phenomenological Inquiry in Psychology: Existential and Transpersonal Dimensions. New York: Plenum Press.
Galster, C. (2001). On the Nature of Neighbourhood. Urban Studies, 38(12), 2111-2124.
Harrison, S. & Dourish, P. (1996). Re-Place-ing Space: The Roles of Place and Space in Collaborative Systems. Proceedings of the Conference on Computer Supported Cooperative Work, Boston: ACM Press.
Lynch, K. (1981). A Theory of Good City Form. Cambridge, MA: MIT Press
Mirgholami, M. & Ayashm, M. (2016). Proposing a Sense of Place Evaluation Model Based on Physical, Perceptual, Functional and Social Factors (Case Study: Imam Street at Urmia, Iran). International Research Journal of Applied and Basic Sciences, 10(7), 882-893.
Najafi, M. & Shariff, M. (2011). The Concept of Place and Sense of Place In Architectural Studies. International Journal of Humanities and Social Sciences, 5(8),1100-1106.
Norberg-Schultz, Ch. (2000). Architecture: Presence, Language, Place. Milan: Skira.
Pouriyaye Vali, A. & Nasekhiyan, Sh. (2014). The concept and sense of place in architecture form, phenomenology approach. Indian Journal of Fundamental and Applied Life Sciences, 4(4), 3746-3753.
Punter, J. (1991) Participation in the design of urban space. Landscape design, 200, 24-27.
Relph, E. (1976). Place and Placelessness. London: Pion.
Relph, E. (2009). A Pragmatic Sense of Place. Environmental & Architectural Phenomenology, 20(3), 24-31.
Rotenberg, R. (2012). Space, Place, Site and Locality: The Study of Landscape in Cultural Anthropology. In S. Bell, I. Herlin & R. Stiles (Eds.), Exploring the boundaries of Landscape Architecture. Abingdon: Routledge.
Salvesen, D. (2002). The Making of Place. Urban Land, 61(7), 36-41.
Seamon, D. (2000). Away of Seeing People and Place, Phenomenology in Environment Behavior Research. Manhattan: Department of Architecture Kansas State University.
Shamai, S. (1991). Sense of place: An Empirical Measurement. Isreael: Geoforum.
Steele, F. (1981). The Sense of Place. Boston: CBI Publishing Company.
Stefanovic, I.L. (1998). Phenomenological Encounters with Place: Cavtat to Square One. Journal of Environmental psycology, 18(1), 31-44.
Tuan, Y. F. (1980). Rootedness Versus Sense of Place. Landscape, (24), 3-8.
Tuan, Y. F. (2001). Space and Place the perspective of Experience. New York: University of Minnesota Press.
Xu, Y. (1995). Sense of Place and Identity, Research on Place & Space. Retrieved March 12,2003, http://www.eslarp.uiuc.edu/la/LA437-F95/repots/yards/main.html