مطالعه شمایل‌شناسانۀ نبرد «رستم و دیو سپید» در کاشی‌نگاری سردر ارگ کریم‌خان شیراز به روش اروین پانوفسکی

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسنده

دانشگاه هنر شیراز

10.22034/bagh.2019.185313.4105

چکیده

طرح مسأله: کاشی‌نگاری «رستم و دیو سپید» بر درگاه ارگ کریم‌خانی از افزوده‌های قاجاریان است که افزون بر ویژگی‌های هنری از اهمیت اجتماعی و دیوانی ویژه‌ای برخوردار بوده و کمتر به آن پرداخته شده است و تفسیر آن می‌تواند درک عمیق‌تری از تحولات مجموعه زندیه در روزگار قاجار عرضه کند.
هدف پژوهش: به همین سبب هدف این پژوهش، بازشناسی جنبه‌های زیبایی‌شناختی، محتوایی و مفهومی این اثر مغفول مانده در بستر تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری آن و شناخت کارکردهای اجتماعی و دیوانی آن بر سیمای ارگ کریم‌خان است.
روش پژوهش: پژوهش کنونی با استفاده از مراحل سه‌گانۀ روش شمایل‌نگاری اروین پانوفسکی در مطالعات تاریخ هنر می‌کوشد با «توصیف»، «تحلیل» و «تفسیر» اسناد و مدارک موجود به خوانشی تازه از این کاشی‌نگاری دست یابد.
نتایج: نتایج پژوهش نشان می‌دهند که الف) مضمون ابتدایی این اثر با نمونه‌های دیگر متشابه بوده بااین‌حال در صحنه‌پردازی‌هایی همچون ترسیم «حیوانات» و «عناصر معماری فرنگی» در حاشیه‌های مجلس متفاوت است. ب) مضمون قراردادی این اثر، نبرد رستم را با دیو سپید در خوان هفتم شاهنامه (صحنۀ سیزدهم روایت) نشان می‌دهد که دگرگونی‌هایی نیز در پاره‌ای از جزئیات در طول زمان داشته است. ج) معنای ذاتی این طرح با توجه به سه حوزۀ «پیش‌زمینه‌های هنری»، «شرایط حکومتی و دیوانی شیراز» و «مفاهیم نمادین اجتماعی و حکومتی» نشان می‌دهد که استفاده از این نقش در درگاه ارگ در دو سطح «عوام» و «خواص» می‌تواند به‌عنوان رسانه‌ای تصویری برای انتقال شوکت و قدرت سیاسی حسینعلی‌میرزا فرمانفرما والی فارس و همچنین به‌عنوان نمادی از مرکزیت، فردیت و استقلال‌طلبی او در برابر حکومت مرکزی و بخشی از دیگر اقدامات مشابه والی جهت اعلام جانشینی پس از فتحعلی‌شاه قاجار تعبیر و تفسیر شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Iconological Study of “Rustam in Struggle with Div-e-Sepid” in Tilework of Karim Khan-e-Zand Citadel Portal in Shiraz based on Erwin Panofsky Method

نویسنده [English]

  • ali asadpour
Shiraz university of Arts
چکیده [English]

The “Rustam and Div-e-Sepid (White Demon)” tile painting on the citadel (Arg) of the Karim Khan is one of Qajarian's additions to Zandian's building. This study aims to recognize the content and conceptual aspects of this neglected tilework in its historical and social context and tries to identify its political and governmental functions in the Karim Khan citadel (Arg). The research is based on the hypotheses that this tilework in spite of its artistic role -in keeping with the Iranian tradition of illustrating the struggle of Rustam and Div-e-Sepid in the art- also has non-artistic (political and governmental) functions. This study attempts to obtain a new understanding of this tilework by “describing”, “analyzing” and “interpreting” the existing documents using the three stages of the iconography method of Erwin Panofsky in history of art studies. The findings of the study show that: A) The primary or natural subject of this tilework was similar to other examples, however, the scene's components such as “animals” and “elements of architecture” on the margins are different from previous samples. B) The secondary or conventional subject of this tilework illustrates Rustam's struggle with Div-e-Sepid (the thirteenth scene of the story narration) in the last stage of the Shahnameh Seven Adventures story called Haft Khan, which also undergoes some changes over time. C) The intrinsic meaning of this tilework with respect to the three subject named “Artistic Backgrounds”, “Shiraz Government and Administrative Conditions” and “Symbolic Social and Political Implications” indicates that the use of these figures at the Karim Khan Citadel portal-at two levels of “Populace” and “Elite”- can serve as a visual medium for the transfer of the glory and political power of Fars governor Hussein-Ali Mirza Framanfarma as well as a symbol of his centrality, individuality, and independence against central government in Tehran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iconology
  • Shahnameh
  • Tile
  • Rostam
  • Hussein-Ali Mirza Faramanfarma