رهیافتی تحلیلی به دیرینگی و کارکرد برج بزرگ جنوبی ربع‌رشیدی تبریز

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 سرپرست هیئت بین المللی کاوش و پژوهش ربع رشیدی تبریز، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

2 معاون هیئت بین‌المللی کاوش و پژوهش ربع ‌رشیدی تبریز، ایران.

چکیده

بیان مسئله: آنچه امروزه از بازمانده‌های رَبع ‌ِرشیدی تبریز دیده می‌شود، ویرانه‌های ارگی است که در باروی جنوبی آن، بزرگ‌ترین برج ربع ‌رشیدی قرار دارد. آن را بازماندۀ یک رصدخانۀ ایلخانی و یا برج توپخانۀ شاه عباس صفوی معرفی کرده‌اند که گویا به هنگام نبرد با عثمانی در 1603م. آن را شتابان ساخته است؛ با این حال، مطالعات میدانی سازه و ساختار برج در کاربری آن به عنوان رصدخانه و یا برج توپخانه تردید و گمان می‌افکند؛ بنابراین، پرسش این پژوهش دربارۀ چیستی و کارکرد و دیرینگی برج بزرگ جنوبی در ربع ‌رشیدی است.
هدف پژوهش: شناخت روشمند دیرینگی و کارکرد برج بزرگ جنوبی ربع‌رشیدی رهنمود درست برنامه‌ریزی مرمت و نگهداری پایدار آن است.
روش پژوهش: رهیافت تحلیلی در باستان‌شناسی و معماری همراه با مطالعات میدانی سازه و عوارض زمین و همچنین بررسی تاریخ توپخانۀ صفوی و عثمانی ساختار روش این پژوهش را شکل می‌دهد.
نتیجه‌گیری: برج بزرگ جنوبی ارگ رشیدی تبریز در میانۀ سال‌های 1585 تا 1603م. با ایده و نظارت فرماندار عثمانی وقت تبریز به نام «شغال‌زاده یوسف سنان‌پاشا» طراحی و ساخته شده است؛ و این برج بزرگ که دارای توان پایداری در برابر رانش زمین و زمین‌لرزه‌هایی با قدرت 7/ 7 ریشتر است، کاربست توپخانه نداشته، بلکه سنگر گروه تفنگچیان مزغل‌زن یئنی‌چری با پوشش آتش o 180 برای پدافند دروازۀ غربی و منتهی‌الیه شرقی ارگ رشیدی، نگهبانی از دو حلقۀ چاه آب شرق برج و نیز کرانۀ شمالی مهران‌رود تبریز در ناحیۀ تپه‌زارهای ولیان‌کوه بوده است. سازه‌های خشتی و گلی و چینه‌ای که بالای برج بزرگ و در سراسر برج‌های کوچک و باروی رشیدیه دیده می‌شود، همان بازمانده‌های بازسازی شتابان قلعۀ رشیدیه به فرمان شاه عباس صفوی در سال 1610م. است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analytical Approach to the Function and Dating of the Great Southern Tower at Rab’e Rashidi in Tabriz

نویسندگان [English]

  • Bahram Ajorloo 1
  • Amin Moradi 2
1 The commissioned head of international expedition to Rab’e Rashidi in Tabriz, Tabriz Islamic Art University, Iran
2 The deputy of international expedition to Rab’e Rashidi in Tabriz, Iran.
چکیده [English]

Problem statement: The visible remnants of Rab’e Rashidi in Tabriz, as a fortified site at the present time, are curtain walls and towers. Imagined as an Ilkhanid observatory and recorded as the artillery tower built by Shah Abbās the Great during his 1603 AD campaign, the great southern tower of Rab’e Rashidi is located at the southern curtain wall. The recent field studies on the structure of this tower have questioned its function for artillery tower. Therefore, the basic questions proposed by the authors are related to the relative dating, function and historical presence of this tower in Rashidiyya.
Research objectives: The aim of this research study is the systematic understanding of the age and function of this monument as a guide to proper planning of its restoration and conservation.
Research method: The analytical approach to architecture, field studies of structure and physical setting of tower, in addition to the history of ordnance in Safavid and Ottoman armies are the basic research methods were applied in this study.
Conclusion: The tower has been built by the plan and order of Cigala Joseph Sinan Pasha (Zigala Bassa Capitano del Mare) the Ottoman ruler of Tabriz (1585-1603). Strongly has not been affected by 7. 7 earthquake of Tabriz 1780, the basic function of such a great tower is not simply confined to artillery tower, but instead is supposed to be a stronghold to deploy a musketeer company of Ottoman Janissaries to cover 180o fire wall for southern lowland areas of the southern curtain wall, including the western upper gate, two water wells at the east of tower, and also the northern bank of Mehrānrūd River and hills of Valyānkūh. Moreover, adobe, mud-brick, clay and wattle & daubed structures visible throughout top of the great tower and across the small towers and curtain walls are the same remnants of quickly reconstructed and repaired Fort of Rashidiyya ordered by the Safavid Shah Abbās the Great, in 1610.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Rab’e Rashidi
  • The fort of Rashidiyya in Tabriz
  • Analytical Approach
  • Historical subjectivity
  • Archaeological objectivity
آجورلو، بهرام. (1392). رهیافتی تاریخی به شهرسازی و مجموعه‌های معماری تبریز عهد ایلخانی. فصلنامۀ تاریخ ایران بعد از اسلام، 4(7)، 23-1.
آجورلو، بهرام. (1396). گزارش نخستین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی و پژوهش‌های مرمتی گروه پژوهشی بین‌المللی ایران و آلمان ربع ‌رشیدی تبریز. تبریز و تهران: بایگانی سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری کشور.
آجورلو، بهرام. (1397). گزارش دومین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی و پژوهش‌های مرمتی گروه پژوهشی بین‌المللی ایران و آلمان ربع‌ رشیدی تبریز. تبریز و تهران: بایگانی سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری کشور.
آجورلو، بهرام و نعمتی بابایلو، علی. (1392). حذف هویت قاجاری ارک علیشاه تبریز با مرمت به شیوۀ پاکسازی سبکی. باغ نظر، 10(4)، 38-27.
تاورنیه، ژان باپتیست. (1369). سفرنامۀ تاورنیه (1676م.) (ترجمه ابوتراب نوری)، به تصحیح: حبیب شیرانی. اصفهان: انتشارات سنایی.
ترکمان، اسکندر بیگ منشی. (1390). عالم آرای عباسی (1037ق.). (به کوشش فرید مرادی). تهران: انتشارات نگاه.
روح‌انگیز، لاله. (1385). گزارش کاوش باستان‌شناسی محوطۀ تاریخی ربع رشیدی تبریز: فصل اول و دوم. تبریز و تهران: بایگانی سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری کشور.
عمرانی، بهروز؛ امینیان، محمد و اسدزاده، شبنم. (1392). شکل‌گیری اولیۀ یک شهر دستوری در دوران اسلامی نمونۀ قلعۀ نو تبریز. مجموعۀ مقالات دومین همایش معماری و شهرسازی اسلامی، جلد دوم. تبریز: انتشارات دانشگاه هنر اسلامی تبریز: صص. 3881 -3900.
فضل‌ا... همدانی، خواجه رشیدالدین. (1319). تاریخ مبارک غازانی: داستان غازان خان (703ق.). (به کوشش کارل یان). هارتفورد: استفان اوستن.
فضل‌ا... همدانی، خواجه رشیدالدین. (1356). وقفنامۀ ربع رشیدی (700ق.) (به کوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار). تهران: انجمن آثار ملی ایران.
کاشانی، ابوالقاسم. (1348). تاریخ اولجایتو (718ق.). (به کوشش مهین همبلی . تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مستوفی قزوینی، حمدا... (1378). نزهت‌القلوب (740ق.). (به کوشش سید محمد دبیر سیاقی). تهران: انتشارات طه.
مستوفی قزوینی، حمدا... (1387). تاریخ گزیده (740ق.). (به کوشش عبدالحسین نوائی). تهران: انتشارات امیرکبیر.
منشی ترکمان، اسکندر بیگ. (1382). عالم آرای عباسی (1038ق.). (به کوشش ایرج افشار). تهران: انتشارات امیر کبیر.
مینورسکی، ولادیمیر. (1393). تاریخ تبریز (ترجمۀ عبدالعلی کارنگ). چاپ دوم. تبریز: انتشارات آیدین.
نادر میرزا قاجار. (1393). تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز (1302ق.) (به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد). تبریز: انتشارات آیدین.
Ágoston, G. (2000a). Top: Bir ateşli silah türü. Islam Ansiklopedisi. Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfi: 240-242.
Ágoston, G. (2000b). Tüfek. Islam Ansiklopedisi. Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfi: 459-461.
Ágoston, G. (2005). Guns for the Sultan: Military Power & Weapons Industry in the Ottoman Empire. Englad: Cambridge University Press.
Ágoston, G. (2014). Firearms & military adaptation: The Ottomans & European military evolution 1450-1800. Journal of World History , 25(1), 85-124.
Ajorloo, B. & Mansouri, S. A. (2006). Architecture of Azerbaijan Ilkhanid era, the case study: A new archeological research on the Ark of Alishãh I Tabriz. Proceedings of the 5th SIE (Ravenna, October 6-11, 2003), Vol. 2, Classical & Contemporary Iranian Studies, A. Panaino et R. Zipoli (Eds.). Milano: MIMESIS: 3-14.
Aydüz, S. (2011). Ottoman armory: Production centers & literature. The History School , (10), 1-37.
Aydüz, S. (2015). Tophāne-i Āmire ve Top Döküm Teknolojisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayinlari.
Cowper, M. (2006). Cathar Castles: Fortresses of the Albigensian Crusade 1209-1300. Oxford: Osprey Publishing.
Feilden, B. (2007). Conservation of Historic Buildings. 3rd edition, Oxford: Architectural Press, Elsevier.
Haci Halife, K. Ç. (2009). Cihannuma (1657). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayinlari.
Hanley, R. (2006). The Relationship between Workability and Bond Strength of Lime Mortars. Unpublished MSc Dissertation, Trinity College, University of Dublin.
Hanley, R. & Pavia, S. (2007). A study of the workability of natural hydraulic lime mortars and its influence on strength. Journal of Materials & Structures,10(4), 55-64.
Panouillé, J. P. (1999). Carcassonne: Histoire et Architecture. Rennes: Ouest-France.
Kaushik, R. (2014). Military Transition in Early Modern Asia 1400-1750: Cavalry, Guns, Governments and Ships. London: Bloomsbury.
Mathee, R. (1999) Firearms history: The Safavid period. Encyclopedia Iranica, (19), 619-628.
Molin, K. (1998). Fortifications & internal security in the kingdom of Cyprus 1191-1426. From Clermont to Jerusalem: The Crusades & Crusader Societies: 195-1500, International Medieval Research Series III: 187-1999, A. V. Murray (Ed.), Brepols Publishers.
Oçakacan, L. K. (2015). Ciğalazade Yusuf Sinan Paşa. Mediterranea Ricerche Storiche, (12), 325-340.
Plowman, D. (2005). Framlingham Castle: a Political Statement. Proceedings of the Suffolk Institute of Archaeology and History, (41), 43–49.
Praetzellis, M. & Praetzellis, A. (2015). Archaeologists as storytellers. In R. Van Dyke & R. Bernbeck (Eds.), Subjects & Narratives in Archaeology. Colorado University Press: pp. 123-144.
Soyluer, S. (2016). A cannon foundry in eastern Anatolia: Erzurum arsenal and restructuring attempts. OTAM, (40), 355-384.
Tavernier, J. B. (1676). Les Six Voyages de Jean Baptiste Tavernier, Écuyer, Baron d’Aubonne, en Turquie, en Perse, et aux Indes. Paris.
Tektaş, N. (2009). Osmanlı da ikinci Adam Sāltanātı: Sādrāzām, 2nd print, Istanbul: Artcivic.
Tringham, R. (2015). Creating narrative of the past as recombinant histories, In: Van Dyke, R., Bernbeck, R., (eds.), Subjects & Narratives in Archaeology. Colorado University Press: pp. 27-54.
Turkmen, A. B. M. (2011). Ālamārā-ye Abbāsi 1627. F. Moradi (Ed.). Tehran: Negah Publishers.
Wilber, D. N. (1955). The Architecture of Islamic Iran: the Ilkhanid Period. Princeton University Press.