بررسی و الگوشناسی مکان‌یابی مساجد عصر نبوی در مدینه (مقدمه‌ای برای دست‌یابی به اصول مکان‌یابی مسجد در شهر اسلامی)

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارش معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران

2 پژوهشگر دکتری معماری. دانشگاه علم و صنعت ایران

3 عضو هیئت علمی و دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران

چکیده

چکیده مطالعه الگوی نبوی و شیوة اصلاح ساختار شهرهای قبل از اسلام به ویژه مدینه و شکل‌گیری نخستین شهرهای اسلامی، برای تحقق ارزش‌های اسلامی در شهرسازی جدید اهمیت زیادی دارد. این تحقیق به روش تفسیر تاریخی و استدلالی به بررسی شواهد مربوط به این تحولات می‌پردازد و تلاش می‌کند از شیوه مکانیابی مساجد توسط پیامبر در مدینه الگوبرداری نماید. براساس یافته‌های این پژوهش، ساختار مدینه قبل از اسلام، ساختار باغ محله‌ای با محله‌های پراکنده می‌باشد. ساختار قبیله‌ای شهر به واسطه پراکندگی منابع آب و پوشش گیاهی، تقویت‌شده و تغییرات کالبدی نیز همزمان با تغییرات فرهنگی، سیری از کثرت به وحدت دارد. اگرچه این وحدت به تنوع قومی عنایت خاص داشته و منکر قبایل گوناگون نیست. عامل ایجاد چنین توازنی بین قومیت‌گرایی و وحدت‌گرایی را می‌توان نوع و جایگاه مساجد دانست. مساجد محلی و مسجد جامع، به صورت سامانه‌ای هماهنگ با اولویت‌دادن به وحدت، به وجود طوایف گوناگون اصالت می‌بخشد. پیامبر(ص) مکانیابی محل سکونت و مسجد را به راهنمایی الهی و توقف شترشان موکول کردند. این مکان حاشیه‌ای، در انتهای یکی از انشعابات بازار بود که دسترسی مناسبی از تمام نقاط شهر به مسجد را فراهم می‌آورد. مراکز متعدد قبیله ای به تدریج به مرکز شهر با محوریت مسجد منتقل گردید. مساجد محلی نیز در موقعیت‌های خاص احداث‌ و بعدها مرکز محله با محوریت مسجد ایجاد شد. «مسجد‌النبی» از نظر کالبدی نقش شاخصی در شهر نداشته ولی از نظر عملکردی بسیار نقش مهمی دارد و کاربری‌های خاص اجتماعی که به قداست مسجد لطمه می‌زند در محلی به نام بلاط درمیدانگاهی مقابل مسجد انجام می‌شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study about the Location of Mosques in Medina during the Era of Prophet Mohammad (PBUH) (An Introduction to Principles for Determining Proper Locations for Mosques in Islamic Cities)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Reza Ataei Hamedani 1
  • Mahdi Hamzehnejad 2
  • abdolhamid noghrekar 3
چکیده [English]

The study of structural reforms in cities like Medina after the advent of Islam is of prime significance for those who follow Islamic ideals in modern urbanization. The following research takes a historical look at evidence of urban development immediately after the introduction of Islam. The authors present the method used by Prophet Mohammad (PBUH) to select proper locations for building mosques as a model. The research’s findings show that before Islam, the city of Medina was made up of scattered neighbourhoods divided by gardens. The city’s tribal structure was reinforced as a result of the scattered water resources and vegetation. Structural changes, coinciding with cultural developments, brought unity out of disparity but without ruling out the presence of different tribes. What led to this balance between tribal tendencies and the sense of unity were mosques, particularly their types and locations. Local and Jaame’ (i.e. grand) mosques became part of a coordinated network prioritizing unity while granting authenticity to different tribes. Prophet Mohammad (PBUH) relied on divine guidance to choose his place of residence and the location of Masjid al-Nabi (i.e. the Mosque of the Prophet). He announced the mosque would be built at the very place that his camel stops. This specific location was at the end of one of the local bazaar’s many tributaries and perfectly accessible from all corners of the city. Thus, various tribal centres were gradually formed around the mosque, which became the centre of the sprawling city. Local mosques became like centres of different neighbourhoods. Masjid al-Nabi did not have a significant structural role in the city but was of great functional importance. Various social events that were considered below the holy spirit of the mosque would take place in a square just opposite the mosque building

کلیدواژه‌ها [English]

  • Location
  • Jaame’ (i.e. Grand) Mosque
  • Local Mosque
  • Bazaar Mosque
  • Madinat al-Nabi (i.e. City of the Prophet)
  • Harim (i.e. Holy Sanctum)